Skip to main content

Full text of "Tegnologie Graad 5"

See other formats


Tegnologie Graad 5 



By: 

Siyavula Uploaders 



Tegnologie Graad 5 



By: 

Siyavula Uploaders 



Online: 

< http://cnx.Org/content/coll0978/l.2/ > 



CONNEXIONS 

Rice University, Houston, Texas 



This selection and arrangement of content as a collection is copyrighted by Siyavula Uploaders. It is licensed under 

the Creative Commons Attribution 3.0 license (http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/). 

Collection structure revised: September 23, 2009 

PDF generated: February 5, 2011 

For copyright and attribution information for the modules contained in this collection, see p. 115. 



Table of Contents 



1 Kwartaal 1 

1.1 Stelsels 1 

1.2 Hefbome 5 

1.3 Maak 'n marionet 10 

2 Kwartaal 2 

2.1 Meetstelsels 17 

2.2 Moderne meetinstrumente 21 

2.3 Vryhandteken 33 

2.4 Toepassing van kermis en vaardighede 41 

2.5 Ontwerp 43 

2.6 Vervaardiging 47 

3 Kwartaal 3 

3.1 Inleiding tot strukture 53 

3.2 Ontwerp rn maak 'n houer 73 

4 Kwartaal 4 

4.1 Ontdek tekstielstof 85 

4.2 Om tekstielstof te kleur 97 

4.3 Om drukwerk op materiaal aan te bring 104 

4.4 Om materiaal te weef 108 

Attributions 115 



IV 



Chapter 1 

Kwartaal 1 



1.1 Stelsels 

1.1.1 TEGNOLOGIE 

1.1.2 Graad 5 

1.1.3 MAAK MASJIENE MAKLIK 

1.1.4 Module 1 

1.1.5 STELSELS 
VOORKENNIS 

A. WAT IS 'N STELSEL? 

1. Sjoe! Het jy al ooit vantevore van hierdie woord gehoor? 

Indien jou antwoord ja was, verduidelik kortliks hieronder. Indien jou antwoord nee was, let nou mooi op: 
Weet jy dat jou liggaam uit nege verskillende stelsels bestaan? Drie daarvan is jou beenstelsel, jou 

spierstelsel en jou asemhalingstelsel. 
Opdrag 

1. Skryf elke stelsel neer wat ooreenstem met die prentjies hieronder. 




Figure 1.1 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26110/l.l/>. 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Figure 1.2 




Figure 1.3 



1. Kan jy enige ander stelsel van jou liggaam opnoem? 

'n Stelsel is dus 'n stel eenhede wat saam werk om 'n sekere taak te verrig. 

Voorbeeld: Jou beenstelsel bestaan uit jou skedel ('n eenheid) en geraamte ('n eenheid) wat 'n sterk 
raamwerk (taak) is vir jou liggaam. 

A. STELSELS IN TEGNOLOGIE 

In Tegnologie kry ons te doen met vier verskillende stelsels, nl. elektriese, meganiese, hidrouliese 
(vloeistofdruk-) en pneumatiese (lugdruk-) stelsels. 

A. MEGANIESE STELSELS 

In hierdie module gaan ons kyk na meganiese stelsels. 'n Voorbeeld van 'n groot meganiese stelsel is 'n fiets. 
'n Meganiese stelsel gebruik energie om 'n bepaalde funksie te verrig. Dit kan wees om die spoed, die rigting 
of die krag wat uitgeoefen word te verander. 

Opdrag 

Bestudeer die illustrasie met byskrifte en beantwoord die vrae wat volg: 



sitplek 



handvatsel 




wiele 



Figure 1.4 



1. Kopieer die tabel en vul in watter deel/dele van die fiets vorm die: 





Deel / Dele 


Funksie 


a) aandrywingseenheid 






b) stuureenheid 






c) stopeenheid 







Table 1.1 



1. Wat is elk van bogenoemde se funksie? 

[LU 1.2] 

As ons die fiets "opbreek" in verskillende dele volgens die taak/werk wat elkeen verrig, kan ons makliker 
verstaan hoe elke eenheid werk. Elke eenheid kan ook in drie kleiner stelsels opgebreek word, nl. 'n inset-, 
'n prosessering- en 'n uitsetstelsel. 

Kom ons verduidelik dit so: 

INSET (krag of beweging) 

Krag word toegepas op die pedale deur die fietsryer se voete. 

PROSESSERING (omgesit/oorgedra) 

Die ketting en ratstelsel veroorsaak 

UITSET (verlangde krag of beweging) 

dat die agterwiel draai, wat die fiets in beweging bring. 



4 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

A. BEHEER 

Opdrag 

1. Wat beteken dit om beheer uit te oefen? (Gebruik 'n verklarende woordeboek.) 

Beheer kan deur middel van 'n oop of 'n geslote stelsel uitgeoefen word, 'n Oop stelsel kan beheer 
word, terwyl 'n geslote stelsel outomaties werk. (Jy sal in die latere grade meer hieroor leer.) 

A. TIPES BEWEGINGS WAT 'N MEGANISME KAN UITOEFEN 

Daar is hoofsaaklik vier soorte bewegings wat 'n meganiese stelsel kan uitoefen as 'n krag daarop inwerk, 
naamlik 

'n liniere beweging (in 'n reguit lyn en in een rigting) 

'n heen-en-weer beweging (vorentoe en agtertoe in 'n reguit lyn) 

'n rotasie-beweging ('n beweging al in die rondte soos 'n wiel wat 

draai) . 

'n swaai-beweging ('n beweging vorentoe en agtertoe in 'n boog 

soos 'n swaai). 

Opdrag 

1. Dui met 'n pyl in die eerste kolom van die vorige tabel aan watter tipe beweging elkeen van die 
meganiese stelsels uitvoer. 

'n Masjien is 'n kombinasie van verskillende meganismes /meganiese stelsels. 
[LU 1.3] 

A. BEWEGING 

Die aantrekkingskrag van die aarde veroorsaak dat alle voorwerpe na die aarde toe aangetrek word. Mense 
het egter meganiese stelsels ontwerp om masjiene in verskillende rigtings en met verskil in spoed te laat 
beweeg. Wiele, hefbome, katrolle en ratte maak dit makliker om 'n swaar voorwerp te beweeg. 

1.1.6 Assessering 

LU 1 

TEGNOLOGIESE PROSESSE EN VAARDIGHEDE 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
gepaste inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpaspekte identifiseer (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is); 

1.3 waar gepas, 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Maak: 

1.7 die stappe in 'n plan beskryf om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 



Evalueer: 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en beperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer: 

1.12 tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 

LU 2 

TEGNOLOGIESE KENNIS EN BEGRIP 

Die leerder is in staat om relevante tegnologiese kennis te verstaan en dit eties en verantwoordelik toe te 
pas. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Stelsels en beheer: 

• kennis en begrip toon van hoe om energiebronne te gebruik om meganiese stelsels aan te dryf om 'n 
produk op 'n manier te laat beweeg. 



1.1.7 Memorandum 

1.1.8 Voorkennis 

(a) 

1. Antwoorde sal verskil 

2. asemhalingstelsel beenstelsel spierstelsel 

3. senuweestelsel spysverteringstelsel klierstelsel 
bloedsomloopstelsel 

(b) 

1. a) meganiese b) meganiese 
c) hidrouliese d) meganiese 
e) elektriese f) meganiese 

Die antwoorde kan tot vrugbare besprekings lei, aangesien sommige sketse 'n kombinasie van stelsels 
toon. 

(c) Dele Funksie 

1. a) pedale; ketting; wiele beweging 

b) handvatsels; voorwiel rigtingverandering 

c) remme stop 

1.2 Hefbome 2 

1.2.1 TEGNOLOGIE 

1.2.2 Graad 5 

1.2.3 MAAK MASJIENE MAKLIK 

1.2.4 Module 2 

1.2.5 HEFBOME 
KOM ONS RY WIPPLANK 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26114/l.l/>. 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




Figure 1.5 



A. HEFBOME 

Een van die maklikste maniere om 'n swaar voorwerp op te lig, is deur middel van 'n hefboom. 
Opdrag 

1. Wat is 'n hefboom? 

'n Hefboom is 'n balk wat op iets rus of aan iets vas is en wat oor hierdie steunpunt werk (kyk na die skets 
hierbo). 

1. Wat is die nut van 'n hefboom? 

Deur 'n krag uit te oefen kan 'n swaar vrag met redelike gemak beweeg word. 

1. Ons kry hoofsaaklik drie tipes hefbome, nl. 

Tipel: 'n Hefboom waar die steunpunt tussen die vrag en die krag is, bv. 'n balanseerskaal. 
Tipe 2: 'n Hefboom waar die vrag tussen die krag- en die steunpunt is, bv. 'n kruiwa. 
Tipe 3: 'n Hefboom waar die krag tussen die vrag en die steunpunt is, bv. 'n man wat visvang. 
[LU 2] 

1. ONDERSOEK. 

Doen die volgende eksperimente oor die hefboom in groepe. 
a) Watter materiale het julle nodig? 
'n lang houtwerkliniaal van metaal; 
'n blokkie hout / uitveer / ronde houer; 
'n mediumgrootte kofReblik met 'n deksel / 'n pilhouer; 
drukspykers / skuifspelde 

a) Eksperiment 1 



• Doel: 



Om vas te stel hoe 'n hefboom werk. 

• Metode: 

Maak 'n hefboom deur die metaalliniaal oor die houtblokkie te plaas , met die houtblokkie onder die 15 
cm-merk van die liniaal. 

Plaas die blikkie op die cm-merk van die liniaal. 

Maak die blikkie eers half vol sand. 

Druk nou op die 30 cm-merk op die liniaal. 

Maak die blikkie nou heeltemal vol sand en druk weer op die 30 cm-merk op die liniaal. 

Tel die blikkie op en let op hoe swaar dit is. 

• Waarneming: 

Word die halwe houer opgelig? 
Word die vol houer opgelig? 

• Gevolgtrekking: 

Was dit net so moeilik as toe jy gewoonweg die blik opgetel het? 
Opdrag 

Maak 'n skets met byskrifte van eksperiment 1. 
[LU 1.12] 

a) Eksperiment 2 

(i) Doel: 

Om te bepaal wat sal gebeur as ons die posisie van die steunpunt skuif? 
(i) Metode: 

A. Plaas die houtblokkie onder die 20 cm merk van die liniaal. Plaas die houer halfvol drukspykers op die 
cm-merk van die liniaal. 

Druk nou op die 30 cm-merk van die liniaal. 
OF 

A. Plaas die houtblokkie onder die 10 cm merk van die liniaal. 

Plaas die houer halfvol drukspykers op die cm-merk. 
Druk nou op die 30 cm-merk op die liniaal. 

(i) Waarneming: 

Onderstreep die korrekte antwoord: 

Dit is die maklikste om die houer drukspykers op te lig wanneer die steunpunt die (naaste aan / verste 
van) die houer met drukspykers is. Die eksperiment wat dit bewys, is eksperiment 2.Y. Is die afstand wat 
jy moet afdruk by eksperiment 2 die kortste by X of by Y?. 

(i) Gevolgtrekking: 

Hoe verder weg die drukkrag van die spil/steunpunt is, hoe groter is die stootkrag op die houer wat uitgeoefen 
word en hoe makliker is dit om dit op te lig. 



8 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

(a) Eksperiment 3 

(i) Doel: 

Om te bepaal waar jy op 'n hefboom moet druk om die beste resultaat te verkry? 
Watter materiale het julle nodig? 
Liniaal. 
'n Potlood. 
2c-muntstukke. 

(i) Metode: 

Plaas die potlood onder die liniaal in die middel. Plaas 'n muntstuk op een eindpunt van die liniaal. 

Laat die ander muntstuk teen 'n hoogte van 30 cm val sodat dit die liniaal in die middel tussen die 
steunpunt en die ander end tref. 

(i) Waarneming: 

Voltooi die skets deur jou waarneming te teken. 

Herhaal stappe 1 en 2 van die metode, maar laat die muntstukke op die rand van die liniaal val. 

(i) Waarneming: Skryf die korrekte woord neer: 

Die muntstuk skiet (hoer / laer) op as jy die muntstuk op die rand laat val. 

(i) Gevolgtrekking: Hoe verder weg die drukkrag van die steunpunt, hoe groter is die stootkrag wat 

op die muntstuk uitgeoefen word, 
(ii) Selfassessering 

Hoe het my groep met die eksperimente gevaar? 
Skryf die name van die leerders in die groep neer. 
Gebruik 'n kopie van die onderstaande tabel en maak slegs 'n regmerkie in die toepaslike kolom. 







JA 


NEE 




My groep kon die instruksies volg. 








My groep kon saamwerk. 








Ons het die eksperimente geniet. 








Ons het dit goed gedoen. 








Ons het mekaar gehelp en ondersteun as iets onduidelik was. 








Ek het na die ander groeplede geluister. 








Almal het eweveel gedoen. 








Ek het dit geniet om saam met my groep te werk. 







Table 1.2 

9. Indien jou antwoord by 7 nee is, beantwoord die volgende vrae: 

a) Wie het die meeste gedoen? Hoekom? 

b) Wie het die minste gedoen? Hoekom? 

c) Bespreek nou Jul antwoorde met mekaar in Jul groep. Het jy iets geleer uit hierdie opdrag? Indien wel, 
motiveer. 

[LU 1.3] 



1,2,6 Assessering 

LU 1 

TEGNOLOGIESE PROSESSE EN VAARDIGHEDE 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
gepaste inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpaspekte identifiseer (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is); 

1.3 waar gepas, 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Maak: 

1.7 die stappe in 'n plan beskryf om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 

Evalueer: 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en beperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer: 

1.12 tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 

LU 2 

TEGNOLOGIESE KENNIS EN BEGRIP 

Die leerder is in staat om relevante tegnologiese kennis te verstaan en dit eties en verantwoordelik toe te 
pas. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Stelsels en beheer: 



• 



kennis en begrip toon van hoe om energiebronne te gebruik om meganiese stelsels aan te dryf om 'n 
produk op 'n manier te laat beweeg. 



1,2,7 Memorandum 

(a) 

4. Laat die leerders in pare/groepe werk. Hulle moet hulle antwoorde verduidelik/motiveer. 

5. (c) (iii) naaste aan 



10 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



1.3 Maak 'n marionet 3 

1.3.1 TEGNOLOGIE 

1.3.2 Graad 5 

1.3.3 MAAK MASJIENE MAKLIK 

1.3.4 Module 3 

1.3.5 MAAK 'N MARIONET 
KOM ONS MAAK 'N MARIONET 

A. TOEPASSING 

B. Probeer om die deksel van 'n verfblik oop te maak. Is dit makliker om 'n lang of kort skroewedraaier 
te gebruik? Verduidelik. 

C. Waar op 'n wipplank is die beste plek vir 'n swaar persoon om 'n ligte persoon te balanseer wat op die 
ander punt sit? Hoekom? 

D. 'n Mens se arms en bene is ook hefbome. Stem jy saam? Motiveer. 

[LU 3.2] 

1.3.5.1 

1.3.5.2 B.NAVORSING. 

Opdrag 

1. Maak 'n plakkaat op 'n A4-bladsy met prente en/of sketse van verskillende hefbome. Verskaf ook die 
nodige byskrifte (las, vrag, steunpunt). 

2. Watter bronne het jy geraadpleeg? 

Kopieer die onderstaande tabel en maak 'n kruisie in die toepaslike blokkie. 



Koerante 


o 


Pamfiette 


o 


Tydskrifte 


o 


Deskundiges 


o 


Vaklektuur 


o 


Foto's 


o 


Rekenaar 


o 


Sportprentboeke 


o 



Table 1.3 



[LU 1.3] 



1.3.5.3 C.VERVAARDIGING - BEPLAN 

Probleem: Jou opvoeder het hierdie patroondele van 'n dansende nar (Bylae 1 op bladsy 18) in 'n tydskrif 
gekry, maar weet nie waar die instruksies is nie. Sy/hy wil graag he dat jy jou eie moet maak. Kan jy 
haar/hom dalk help? 

1. Watter materiaal gaan jy gebruik vir die maak van die patroon? Kies die toepaslike antwoorde en 
skryf dit neer. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26113/l.l/>. 



11 



Karton 





Klei 


o 


Kledingstof 





Glas 


o 


Plastiek 





Hout 


o 


Metaal 





Dik papier 


o 



Table 1.4 

Motiveer jou keuse(s). Voltooi en kopieer op 'n werkvel of in jou werkboek: 
Ek gebruik _ 
omdat _ 

1. Watter gereedskap of materiale gaan jy gebruik vir die maak van die marionet? (Kies uit die onder- 
staande en skryf neer.) 



Kleurpotlode 


o 


Sker 





Ponsmasjien 





Verf 


o 


Gom (Pritt) 





Dun tou 





Pastelle 


o 


Bostik 





Vislyn 





Khoki-penne 


o 


Potlood 





Wol 





Houtskool 


o 


Natrekpapier 





Krale 





Gaatjiepons 


o 


Krammasjien 





Krammetjies 





Skuifspelde 


o 


Spleetspelde 





Ander 





Table 1.5 

Verduidelik die gebruik van elke keuse. Skryf neer en voltooi as volg: 
Ek gebruik _ 
om _ 
[LU 1.8] 

Jy het twee ure tot jou beskikking om hierdie taak te voltooi. Gee 'n uiteensetting van jou werkstappe 
met die nodige tydindeling. Gebruik 'n kopie van die volgende raamwerk: 



STAPPE 


TYD 


1. 




2. 




3. 




4. 




5. 




6. 




Inhandigingsdatum: 


120 min 



Table 1.6 



Maak nou jou dansende nar. 
[LU 1.7] 



12 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

D. EVALUERING (Selfassessering) 

Evalueer jouself eerlik op 'n kopie van die onderstaande raamwerk. 

Maak 'n regmerkie in die toepaslike blokkie na die voltooiing van jou dansende nar. 



13 





Ja 


Onseker 


Nee 


1. Het ek geweet wat 
om te doen? 








1. Het ek sonder 
enige hulp die 
taak voltooi? 








1. Het ek deeglik 
gewerk? 








1. Het ek in 'n logiese 
volgorde gewerk? 








1. Het ek netjies 
gewerk? 








1. Het ek materi- 
ale spaarsaam 
gebruik? 








1. Is ek trots op my 
model? 








1. Het ek dit geniet 
om die model te 
maak? 








continued on next page 



14 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



1. Het ek by elke 
geleentheid al 
my materiaal 
en gereedskap 
gebring? 








1. Het ek deeglik 
opgeruim na die 
tyd? 








1. Het ek my model 
voltooi? 








1. Is my nar aantrek- 
lik, kleurvol en 
werk hy reg? 








1. Het ek iets nuuts 
geleer? 









Table 1.7 



VOLTOOI DIE VOLGENDE VRAE 



1. Hierdie taak het gehandel oor (hefbome / ratte / wiele en asse). Onderstreep. 

2. Het daar enige probleme opgeduik tydens die maakproses en, indien wel, hoe het jy dit opgelos? Skryf 
drie neer. 

3. Sal jy volgende keer op dieselfde manier te werk gaan, indien jy weer so 'n projek moet aanpak? Indien 
jy nee antwoord, verduidelik. 

[LU 1.11] 

1. Vra ten minste vyf maats om hul kommentaar van jou model onder die volgende holies neer te skryf: 

NAAM: KOMMENTAAR: 
[LU 1.10] 

A. UITSTALLING 

Opdrag 



15 




Figure 1.6 



Besluit as klas watter vyf leerders se narre die mooiste is en gaan wys dit vir die ander klasse en die 
skoolhoof. (Dalk wil iemand dit koop.) 
Bylae 1 




Figure 1.7 



1,3.6 Assessering 

LU 1 

TEGNOLOGIESE PROSESSE EN VAARDIGHEDE 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
gepaste inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 



16 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpaspekte identifiseer (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is); 

1.3 waar gepas, 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Maak: 

1.7 die stappe in 'n plan beskryf om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 

Evalueer: 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en beperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer: 

1.12 tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 

LU3 

TEGNOLOGIE, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWING 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap, tegnologie, die samelewing 
en die omgewing oor tyd heen te toon. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

Impak van Tegnologie: 

3.2 die moontlike positiewe en negatiewe uitwerking van wetenskaplike ontwikkelings of tegnologiese 
produkte op mense se lewensgehalte en/of die omgewingsgesondheid identifiseer. 

1.3.7 Memorandum 

(a) 

1. Die kunstenaars wat balanseerwerk doen. 

2. 'n Langer skroewedraaier bied 'n beter hefboom. Hoe langer die hefboom, hoe groter die krag wat op 
die vrag uitgeoefen word. 

3. Die swaarder persoon moet so na as moontlik aan die steunpunt sit om die hefboom korter te maak, 
anders is die vrag te veel. 

4. Ja. Klein ry graag "perdjie" op 'n volwassene se voet. Die persoon se been (hefboom) draai om 'n 
steunpunt (knie, heup) en dit bied krag om die vrag te beheer. 

A.l Dit is 'n groep verwante dinge wat saamwerk vir 'n spesifieke doel. 

LET WEL: Kyk in voorbeeldmodule en bring ook die nodige veranderings in die module aan soos in 
swart in die module aangedui. 



Chapter 2 

Kwartaal 2 



2.1 Meetstelsels 1 

2.1.1 TEGNOLOGIE 

2.1.2 Graad 5 

2.1.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE 

2.1.4 Module 4 

2.1.5 MEETSTELSELS 

Die ontwikkeling van meetstelsels 

Agtergrond: 

Van die vroegste tye af was meet een van die mens se vernaamste aktiwiteite om sekere inligting te bekom, 
maar noukeurige meetinstrumente het toe nog nie bestaan nie. As 'n oplossing is dele van die menslike liggaam 
as meetinstrumente gebruik wat dan ook later die meeteenhede geword het. Namate tegnologie ontwikkel 
het en die mense meer beskaaf geword het, het die meetstelsels en meeteenhede noukeuriger geword. 

Wat is meet: 

Meet is die vergelykingsproses van dit wat ons wil meet met die eenheid waarmee ons meet. 

Die Romeine het die Babiloniese meetstelsels in ± 600 v.C. gestandaardiseer en bewaar en die meetstelsel 
is oor die hele beskaafde wereld van daardie tyd gebruik. 

Die Romeinse Meetstelsel: 

1 voet = 16 vingerbreedtes = 12 duime 

1 2 voet = 1 el 

2 2 voet = 1 tree 

5 voet = 1 dubbeltree 

1 000 dubbeltree = 1 myl 

4 vingerbreedtes = 1 handbreedte 

3 handbreedtes = 1 span 

2 span = 1 el 
opdrag 1: 
[LU 3.2] 

Watter probleem het die feit dat die mense van die vroeere beskawings hul ledemate as meetinstrumente 
gebruik het tot gevolg gehad? 
Mate en Gewigte 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26115/l.l/>. 



17 



18 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



In die Bybelse tye het die mense ander mates en gewigte gebruik as vandag. Probeer 'n bietjie om hul 
mates te gebruik. 

a) 'n Vingerbreedte is die breedte van 'n vinger. 

b) 'n Handbreedte word onderkant die vingers gemeet. 

c) 'n Span word dwarsoor 'n uitgestrekte hand gemeet. 

d) 'n El is die lengte vanaf die elmboog tot by die vingerpunte. 




Figure 2.1 



opdrag 2: 
[lu 3.1] 

In die ou vertaling van Die Bybel lees ons dat Goliat ses el en 'n 
span was. Volgens die skaal is een el = twee span, dus was 
Goliat _ span lank. Meet dit af, en 
daarna met 'n meetband. 
Hoe vergelyk sy lengte met jou lengte? 
Sy lengte : 
My lengte : 
Verskil : 

Volgens die nuwe vertaling van die Bybel in 1 Sam. 17:4 was 
Goliat _ m lank. 

Is daar 'n noemenswaardige groot verskil? 
Indien wel, motiveer waarom. 
opdrag 3: 
[lu 3.2] 

Vir die interessantheid: Noag se ark was 300 el lank. 

Meet die el (middelvinger se punt tot by elmboog) van drie onderwysers by julle skool. Skryf dit volgens 
die volgende raamwerk neer: 





Naam van Onderwyser 


EL in mm 


1 






2 






3 






Gemiddelde EL 











Table 2.1 



• Bereken die lengte van die ark in mm 

• Gaan meet dit pouse op die speelgrond af. Volgens Genesis 6:15 was die ark 135 m lank. 



19 

• Stem jul antwoord ooreen? 

• Indien nie, waarom sou dit verskil? 

Agtergrond: 

In 1834 het die Engelse konings dit hul ten doel gestel om 'n eenvormige meetstelsel te ontwerp wat regoor 
die wereld gebruik kon word, want elke Europese land het sy eie stelsel gehad. Die metrieke stelsel het sy 
ontstaan gehad deurdat briljante wetenskaplikes en wiskundiges van Frankryk 'n nuwe desimale meetstelsel 
ontwerp het. Dit was in 1795 en onveranderlike lengtes in die natuur is as lengte-eenhede gekies. 'n Sekere 
eenheid is aan 'n vasgestelde lengte toegeken en dit het betroubare afmetings tot gevolg gehad. Teen die 
einde van die 19de eeu het 22 lande reeds die metrieke stelsel gebruik. 

Sekere meetinstrumente wat hierdie taak baie vergemaklik het, is ontwerp, naamlik 'n meetband, 'n 
klikwiel, 'n meterstok en 'n liniaal. 

OPDRAG 4: 

[LU 1.2] 

Verduidelik kortliks waarvoor elke meetinstrument gebruik word: 

a. 'n meetband 

b. 'n klikwiel 

c. 'n meterstok 

d. 'n liniaal 



2,1,6 Assessering 

LU 1 

Tegnologiese Prosesse en Vaardighede 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
toepaslike inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 

1.1 uitvind oor die agtergrondkonteks (bv. mense, omgewing, aard van behoefte) wanneer 'n probleem, 
behoefte of geleentheid gegee word en die voordele en nadele wat 'n tegnologiese oplossing vir mense sou kon 
inhou, noem; 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Ontwerp 

1.4 met bystand 'n kort en duidelike stelling skryf of kommunikeer (ontwerpopdrag) met betrekking tot 
'n gegewe probleem, behoefte of geleentheid en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing 
toon; 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 
Maak 

1.7 die stappe beskryf in 'n plan om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 



20 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 

1.9 netjies en veilig werk met die minimum vermorsing van materiaal; 
Evalueer 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en besperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer 

• tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 

LU3 

Tegnologie, Samelewing en Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van verwantskappe tussen wetenskap, tegnologie, die samelewing en die 
omgewing oor tyd heen te toon. 

Dit is duidelik wanneer die leerder : 

impak van tegnologie 

3.2 die moontlike positiewe en negatiewe uitwerking van wetenskaplike ontwikkelings of tegnologiese 
produkte op mense se lewensgehalte en/of die omgewingsgesondheid identifiseer. 

2.1.7 Memorandum 

Opdrag 1 

Die lengtes van ledemate verskil en daarom was daar nie konsekwente lengtes nie. Handelaars kan mekaar 
dus opsetlik benadeel. 

Opdrag 2 

• 12 span 

• Volgende vyf lengtes se antwoorde word bepaal deur elke individuele leerder se lengte. 

• 3 m 

• eie diskresie 

Opdrag 3 

Antwoorde sal afhang van individuele antwoorde wat verkry en verwerk is. 
Opdrag 4 

1. 'n band waarop mate aangedui word waarmee sekere lengtes bepaal word 

2. 'n apparaat waarmee lengtes met boe bv. 'n atletiekbaan uitgemeet word, 

3. 'n apparaat wat volgens die internasionale lengtemaat van 1 m gekalibreer is 

4. 'n plat of ronde stokkie, gebruik om reguit lyne te trek, gewoonlik ook van maatverdeling voorsien om 
mee te meet 

Bron: Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal, Perskor 



21 

2.2 Moderne meetinstrumente 2 

2.2.1 TEGNOLOGIE 

2.2.2 Graad 5 

2.2.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE 

2.2.4 Module 5 

2.2.5 MODERNE MEETINSTRUMENTE 

Meet en teken met moderne meetinstrumente 

OPDRAG 1: 

Afmetings 

[LU 1.3] 

Meet die lengtes van die aangeduide lynstukke in mm in die volgende skets. Skryf dit neer op 'n kopie 
van die tabel. 

Watter meetinstrument is die geskikste? 













































































































































































































































































































































h 




























































1 














































i 






























A 






























i 




























/ 




t 


























/ 




























/ 
























































1 




/ 






\ 
























y 




























/ 






























/ 














t 














































/ 














i 














t- 




































































































■ 
























































/ 






N 


























<-h 


























































_^ 






























■H 






























:: 




















































































































































































































































t 




























































r 

















































































































































































































































































































































Figure 2.2 



(a) 




(f) 






(b) 




(g) 






(c) 




(h) 






(d) 




(i) 






(e) 




(J) 







Table 2.2 

Wenk aan onderwyser: 

Laat 'n speling van ± 2 mm na weerskante toe, maar moedig leerders tog aan om baie noukeurig te meet. 

Agtergrond: 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26119/l.l/>. 



22 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Wat is 'n lynstuk? 

Die lynstukke waaruit die bogetekende skets saamgestel is, is hoofsaaklik HORISONTAAL, VERTIKAAL, 
DIAGONAAL (skuins) of GEBOE. 
Wat is 'n horisontale lyn? 
Wat is 'n vertikale lyn? 
Wat is 'n diagonale lyn? 
Wat is 'n geboe lyn? 
OPDRAG 2: 

Kyk weer na die skets in Opdrag 1 en beantwoord die volgende vrae: 
[LU 1.3] 

a. Skryf die letters van enige drie horisontale lyne neer in die skets. 

b. Hoeveel diagonale lyne is in die skets? 

c. Skryf die letters van enige twee vertikale lyne in die skets. 

d. Trek die HORISONTALE lyne rooi, die VERTIKALE lyne blou en die DIAGONALE lyne groen oor 
in die skets. 

e. Watter tipe lyn is (k)? Kan jy die lengte van (k) meet? 

Hoe? 

OPDRAG 3: 

Om lyne met instrumente te teken 
[LU 1.3] 

Ontwerp en teken met behulp van 'n liniaal en die vier tipes lyne enige voorwerp op hierdie geruite papier 
(Bylael). 



23 



Table 2.3 

OPDRAG 4: 

Om lyne met instrumente te teken 

[LU 1.8] 

a. Teken 'n horisontale lyn van 50 mm met jou liniaal. Volg die instruksies. 



(i 
(ii 
(iii 

(iv 

(v 



Trek 'n horisontale lyn oor die bladsy (sowat 150 mm) 
Maak 'n vertikale strepie links op die lyn. 
Plaas die 0-afmeting van jou liniaal op die merkie. 
Meet 50 mm af en maak 'n vertikale strepie regs. 
Skryf 50 mm onder die afgemete lynstuk. 



b) Trek 'n diagonale lyn van 70 mm met jou liniaal. Volg die bogenoemde instruksies. 
Uitdaging: 

Probeer ook die kubus met 'n hoek van 45 Q na regs teken. 
Agtergrond: 



Figure 2.3 



Hierdie twee lyne is PARALLEL aan mekaar getrek. 

Hoe sou jy parallelle lyne beskryf? 

OPDRAG 5: 

Verhouding 

[LU 1.3] 

Trek 'n lyn parallel aan elk van die volgende: 




Figure 2.4 



Agtergrond: 



24 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Voltooi : Die punt waar twee lyne mekaar ontmoet, word 'n _ genoem. Die grootte van 'n hoek word in 
GRADE gemeet en ons gebruik 'n GRADEBOOG om die grootte van 'n hoek te meet. 




Figure 2.5 



Wanneer 'n vertikale lyn 'n horisontale lyn loodreg ontmoet, word 'n gevorm. So 'n hoek is 90° groot. 



90° 



Figure 2.6 



Ons kan 'n lynstuk ook 'n GESTREKTE HOEK noem. So 'n hoek is 180° groot. 



1X0° 



Figure 2.7 



Wanneer 'n hoek tussen 0° en 90° is, word dit 'n SKERPHOEK genoem en wanneer 'n hoek tussen 90° 
en 180° is, word dit 'n STOMPHOEK genoem. 



25 




Figure 2.8 



Skerphoek 




180°>>'>90 a 
Figure 2.9 



Stomphoek 
OPDRAG 6: 
[lu 1.2] 

Skryf watter soort hoek elk van die volgende is: 



26 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.10 



Wenk: 

Draai die bladsy so dat een sy van die hoek horisontaal le en besluit dan. Gebruik 'n raamwerk soos die 
volgende vir jou antwoorde. 



(a) 




(e) 






(b) 




(f) 






(c) 




(g) 






(d) 











Table 2.4 



OPDRAG 7: 

Teken twee voorbeelde van elke tipe hoek met jou potlood en liniaal. 

[LU 1.3] 

a. 'n Regtehoek 

b. 'n Skerphoek 

c. 'n Stomphoek 
Agtergrond: 

As ons sekere lynstukke en van bogenoemde drie hoeke kombineer, kry ons MEETKUNDIGE FIG- 
URE. Dit word ook twee-dimensionele vorms genoem, omdat hulle plat vorms of vlakke is. Lyne wat 
een-dimensioneel is, word in tekeninge gebruik om twee-dimensionele fatsoene of vlakke te vorm. Die meeste 
twee-dimensionele figure het twee dimensies, naamlik lengte en breedte. 

OPDRAG 8: 

[LU 1.2] 

Kan jy die basiese meetkundige figure herken? 



27 




Figure 2.11 



OPDRAG 9: 

Teken van figure 

[LU 1.2] 

Beantwoord die volgende vrae deur slegs die naam van die korrekte meetkundige figuur neer te skryf. 

a. Watter figure het elk vier regte hoeke? 

b. Watter figuur se vier sye is ewe lank? 

c. Watter figuur het twee pare gelyke sye? 

d. Watter figure se teenoorstaande sye loop parallel? 

e. Watter figuur het drie skerphoeke? 

f. Watter figuur het geen hoeke nie? 

g. Bereken die OMTREK van elke figuur in mm. 



(i) 



(ii) 
(iii) 

(iv) (Wenk: Gebruik 'n stukkie wol) 

h. Gebruik jou potlood en 'n vierkantige ruitnet (p. 15) en teken: 



(i) 'n vierkant met 'n omtrek van 160 mm; 

(ii) 'n vierkant waarvan die sye 50 mm elk is; 

(iii) 'n reghoek waarvan die lengte 50 mm en breedte 30 mm is; 

(iv) 'n driehoek met een sy van 40 mm en twee sye van 30 mm elk; 

(v) 'n sirkel (sonder die ruitnet). 



(WENK : Hier mag jy enige hulpmiddel inspan of dalk kan jy 'n PASSER hiervoor gebruik.) 



28 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Table 2.5 



Agtergrond: 

Wat is ' n passer? 

Die volgende dele van 'n sirkel is belangrik, nl. die middelpunt, die radius 

en die middellyn. As jy weet wat die lengte van die radius of middellyn van 'n sirkel is, 

is dit maklik om 'n sirkel met 'n passer te trek. 

OPDRAG 10: 

Teken 'n sirkel met 'n passer 

[LU 1.8] 

a. 'n Sirkel met 'n middellyn van 100 mm 

b. 'n Sirkel met 'n radius van 30 mm 
Onthou: 

'n Passer is nie 'n speelding nie en dit kan gevaarlik wees as jy dit nie versigtig hanteer nie. 
OPDRAG 11: 

Teken met behulp van 'n liniaal en potlood die boonste ontwerp op die onderste geruite papier oor. 
[LU 1.7] 



29 



Table 2.6 



30 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Table 2.7 

OPDRAG 12: 

Verhouding 
[LU 1.8] 

Probeer die skets van Opdrag 11 op die onderstaande skoon bladsy oorteken. Gebruik 'n passer en liniaal 
as hulpmiddel. 

LW: Alle tekenwerk word met 'n potlood gedoen. 



2,2,6 Assessering 

LU 1 

Tegnologiese Prosesse en Vaardighede 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
toepaslike inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 

1.1 uitvind oor die agtergrondkonteks (bv. mense, omgewing, aard van behoefte) wanneer 'n probleem, 
behoefte of geleentheid gegee word en die voordele en nadele wat 'n tegnologiese oplossing vir mense sou kon 
inhou, noem; 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 



31 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Ontwerp 

1.4 met bystand 'n kort en duidelike stelling skryf of kommunikeer (ontwerpopdrag) met betrekking tot 
'n gegewe probleem, behoefte of geleentheid en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing 
toon; 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 
Maak 

1.7 die stappe beskryf in 'n plan om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 

1.9 netjies en veilig werk met die minimum vermorsing van materiaal; 
Evalueer 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en besperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer 

• tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 



2.2.7 Memorandum 

Opdrag 1 
liniaal 

a - j : Antwoorde word bepaal deur die lengtes van die lynstukke deur die illustreerder verskaf. 
Agtergrond 



'n liniaalgetrekte lyn sonder kurwes 
'n reguit lyn wat parallel saam met die horison loop 
'n reguit lyn wat loodreg op 'n horisontale lyn loop 
'n reguit lyn wat skuins loop 



• 'n lyn wat in die vorm van 'n kurwe loop 

Opdrag 2 
(a) d; f; h 
(b)5 

(c) e; j; b 

(d) eie diskresie 

(e) 'n Geboe lyn. Met 'n stukkie tou/wol wat jy op die kurwe plaas en dan met 'n liniaal meet. 
Opdrag 3 

elke leerder kan sy eie voorwerp teken 

a lOpdrag 4 

d4 



32 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

70 mm 

b 25 e 

3c 

Agtergrond 

'n lyn wat ewewydig met 'n ander lyn loop en dit nooit kruis nie 

Opdrag 5 

Agtergrond 

• hoek 

• regtehoek 

Opdrag 6 

(a) skerp 

(b) regte 

(c) stomp 

(d) skerp 

(e) regte 

(f) stomp 
g) skerp 
Opdrag 7 

(a) eie diskresie, solank dit 'n 90°-hoek is 

(b) eie diskresie, > as 0° en < as 90° 

(c) eie diskresie, > as 90° en < as 180° 
Opdrag 8 

(a) vierkant 

(b) reghoek 

(c) driehoek 

(d) sirkel 
Opdrag 9 

(a) vierkant en reghoek 

(b) vierkant 

(c) reghoek 

(d) vierkant en reghoek 

(e) driehoek 

(f) sirkel 

(g) (a) 33 mm x 4 = 132 mm (± 130 mm) 

(b) 2 x 48 mm + 2 x 21 mm 
= 96 mm + 42 mm 

= 138 mm (± 140 mm) 

(c) 42 mm + 42 mm + 48 mm = 172 mm 

(d) 120 mm 

(h) 1. 'n vierkant elke sy 40 mm 

2. 'n vierkant elke sy 50 mm 

3. 'n reghoek met die lengte 50 mm en breedte 30 mm 
4. 

40 mm40 mm 

30 mm 

5. Enige sirkel is aanvaarbaar 

Agtergrond 

'n werktuig met twee bene om sirkels mee te teken 

Opdrag 10 

1. 



33 

middellyn moet 100 mm wees dus afstand op passer 50 mm 

2. 

30 mm afstand op passer 

Opdrag 11 

Resultaat word bepaal n.a.v. skets 

Opdrag 12 

Evalueer hoe noukeurig leerder dit gedoen het n.a.v. die volgende vrae: 

Is die grootte van die tekening bepaal? 

Is die dele as 'n groep geteken? 

Is die korrekte meetinstrumente gebruik? 

Is die sirkels en boe in verhouding geteken? 

Is die detail voltooi? 

Is die onnodige lyne uitgevee? 

Opdrag 13 

Onderwyser kan die punt bepaal deur die leerder te meet t.o.v. sy eie indrukke oor sy/haar werk. 

2.3 Vryhandteken 3 

2.3.1 TEGNOLOGIE 

2.3.2 Graad 5 

2.3.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE 

2.3.4 Module 6 

2.3.5 VRYHANDTEKEN 

Nou gaan ons kyk hoe jy sonder meetkundige instrumente kan teken. Dit word VRYHANDTEKEN genoem. 
Gebruik 'n skerp HB-potlood vir elk van die volgende opdragte. 

Is jy linkshandig of regshandig? 

OPDRAG 1: 

[LU 1.3] 

Trek parallelle skuins lyne in elke blok. Dui ook met 'n pyltjie die rigting aan hoe jy die lyne die maklikste 
trek. Oefen eers van beide kante af. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26138/l.l/>. 



34 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.12 




Figure 2.13 



Interessant: 

Is daar enige ooreenkoms tussen die rigtings wat regshandige en linkshandige 

leerders die lyne die maklikste trek? 

OPDRAG 2: 

[lu 1.3] 



35 



Trek parallelle skuins lyne in elke blok. Dui ook die rigting hoe jy die lyne die maklikste trek met 
pyltjie aan. Oefen eers van beide kante af. 



Figure 2.14 



Interessant: 

Is daar enige ooreenkoms tussen watter rigting linkshandige en regshandige 

leerders die lyne die maklikste trek? 



36 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Figure 2.15 



OPDRAG 3: 

[lu 1.3] 

Trek parallelle vertikale lyne in elke blok. Dui ook die rigting met 'n pyltjie aan hoe jy die lyne die 
maklikste trek. Oefen eers deur bo en onder te begin. 
Interessant: 

Hoe trek die meeste regshandige leerders die lyne die maklikste? 
Hoe trek die meeste linkshandige leerders die lyne die maklikste? 
Agtergrond: 
As jy eers in staat is om horisontale en vertikale lyne te trek, probeer dan om REGTE HOEKE te trek. 



90° 



Figure 2.16 



37 

OPDRAG 4: 

[LU 1.3] 

Begin deur 'n vertikale lyn te trek en trek dan 'n horisontale lyn by een van die punte sodat 'n regte hoek 
vorm. Trek vinnig en hou jou hand aan die beweeg deur dit met jou pinkie te ondersteun, indien nodig. Kyk 
hoeveel regte hoeke jy binne 'n minuut kan trek. (Dit hoef nie net vertikale en diagonale lyne te wees nie, 
maar moet regte hoeke vorm.) 

Agtergrond: 

As jy in staat is om regte hoeke te trek, kan jy regte hoeke saamvoeg om so VIERKANTE, REGHOEKE, 
en DRIEHOEKE te vorm. 

As jy 'n lyn trek, dink slegs aan sy rigting. 'n Ander lyn sal sy lengte bepaal. 




Figure 2.17 



OPDRAG 5A: 

[LU 1.3] 

Teken ten minste vyf vierkante van verskillende groottes. (Eksperimenteer met die volgorde waarin jy 
die sye trek deur die sye te nommer. Watter manier is vir jou die maklikste? Omkring dit.) 

OPDRAG 5B: 

[lu 1.3] 

Teken ten minste vyf vierkante van verskillende groottes. (Eksperimenteer met die volgorde waarin jy 
die sye trek deur die sye te nommer. Watter manier is vir jou die maklikste? Omkring dit.) 

OPDRAG 5C: 

[LU 1.3] 

Teken ten minste vyf driehoeke van verskillende groottes. Eksperimenteer met die groottes van die hoeke. 

Agtergrond: 

Bogenoemde is 'n baie belangrike oefening, aangesien die meeste voorwerpe wat jy sal wil teken, vereen- 
voudig en geteken kan word as basiese meetkundige figure. Die meetkundige figure vorm dus die raamwerk 
vir die teken van 'n spesifieke voorwerp. 

Teken 'n dier deur gebruik te maak van 'n ovaal wat uit 'n reghoek ontstaan het. 



38 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.18 



Kom ons oefen om 'n sirkel of ovaal met behulp van 'n vierkant of 'n reghoek te teken. 
INSTRUKSIES VIR 'N SIRKEL : 



Figure 2.19 



Teken 'n vierkant soos in Opdrag 5A. 



2. 




Figure 2.20 



Merk die helfte van elke sy met 'n merkie. 
3. Verbind die merkies met 'n ligte kurwe om so 'n sirkel te vorm. 



39 




Figure 2.21 



1. Trek die sirkel donker oor. 




Figure 2.22 



1. Vee die lyne van die vierkant versigtig uit. 

OPDRAG 6A: 

[lu 1.3] 

Teken ten minste drie sirkels van verskillende groottes deur die bogenoemde instruksies te volg 

Agtergrond: 

INSTRUKSIES VIR 'N SIRKEL : 



Figure 2.23 



Teken 'n reghoek soos in Opdrag 5B. 
2. Volg instruksies 2 tot 5 soos by die trek van 'n sirkel. 



40 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.24 



OPDRAG 6B: 

[LU 1.3] 

Teken ten minste drie ovale van verskillende groottes deur die instruksies te volg. 

OPDRAG 6C: 

[lu 1.3] 

'n Uitdaging! Kan jy 'n sirkel met 'n middellyn van 40 mm slegs met 'n potlood en liniaal trek? Probeer. 

OPDRAG 7A: 

Maak 'n plakkaat in Jul groep deur prente te soek van alledaagse voorwerpe en dinge wat voorbeelde is 
van reghoeke, vierkante, driehoeke en sirkels. Lees die assesseringsvraelys deur sodat julle sal weet wat van 
julle verwag word. 

[LU 1.13] 

2,3.6 Assessering 

LU 1 

Tegnologiese Prosesse en Vaardighede 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
toepaslike inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 

1.1 uitvind oor die agtergrondkonteks (bv. mense, omgewing, aard van behoefte) wanneer 'n probleem, 
behoefte of geleentheid gegee word en die voordele en nadele wat 'n tegnologiese oplossing vir mense sou kon 
inhou, noem; 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 



1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Ontwerp 

1.4 met bystand 'n kort en duidelike stelling skryf of kommunikeer (ontwerpopdrag) met betrekking tot 
'n gegewe probleem, behoefte of geleentheid en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing 
toon; 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 



41 

Maak 

1.7 die stappe beskryf in 'n plan om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 

1.9 netjies en veilig werk met die minimum vermorsing van materiaal; 
Evalueer 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en besperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer 

• tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 



2.4 Toepassing van kennis en vaardighede 4 

2.4.1 TEGNOLOGIE 

2.4.2 Graad 5 

2.4.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE 

2.4.4 Module 7 

2.4.5 TOEPASSING VAN KENNIS EN VAARDIGHEDE 

Gevallestudie: 

Die lang somervakansie le voor en julle gesin gaan met Jan Tuisbly se karretjie ry. Julie is moeg vir al 
die ou bordspeletjies en aangesien jy jou sakgeld wil spaar om vir jou 'n nuwe fiets te koop, stel jou ma voor 
dat julle jul eie bordspeletjies moet ontwerp en maak. 

Navorsing 

OPDRAG 1: 

[lu 1.1] 

Wat is die behoefte? 

OPDRAG 2: 

[LU 1.4] 

Skryf nou 'n duidelike en kort ontwerpvoorstel neer vir die maak van jou artikel. Kopieer en voltooi die 
onderstaande sin: 

Ek gaan 'n (wat) _ vir (wie) _ ontwerp en maak om by die (waar) _ te gebruik, sodat ons (funksie 
daarvan) _ tydens die (wanneer) _ . 

OPDRAG 3: 

[LU 1.12] 

Om die nodige vereistes vir jou bordspeletjies te kan bepaal, is dit nodig dat jy eers deeglike navorsing 
moet doen. 

Opdrag aan die Onderwyser: 

1. Maak 'n lys van al die bekende bordspeletjies met behulp van 'n dinkskrum in die klas. (Slangetjies 
en leertjies, Krabbel, Pictionary, Monopoly, ens.) 

2. Laat leerders byvoorbeeld twee-twee 'n spesifieke bordspeletjie gaan navors en mondelings terugvoering 
gee. 



4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26139/l.l/>. 



42 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

3. Leerders kan dan die verskillende idees kombineer in die ontwerp en maak van hul eie speletjie. 
Beantwoord die volgende vrae na aanleiding van die speletjie wat jy moes gaan navors. 

a. Wat is die speletjie se naam? 

b. Hoe groot is die bord waarop die speletjie gespeel word? (korrekte afmetings) 

c. Watter materiale sal jy alles nodig h6 om so 'n bord te kan maak? 

d. Watter gereedskap sal jy nodig he om die speletjie te kan maak? 

e. Hoe is die inligting op die bord aangebring om dit kreatief en oorspronklik te laat lyk? 

f. Waar is die reels van die speletjie aangebring? 

g. Hoeveel spelers kan die speletjie speel? 

h. Watter toerusting behalwe die bord het jy nodig om die speletjie te kan speel? 

i. Wat is die doel van die spel? 

j. Watter voorbereiding moet jy tref voordat jy kan begin speel? 

k. Hoe word die spel gespeel? (Verduidelik, skryf ten minste vyf reels neer) 

1. Hoe word die speletjie aangebied/verpak? 

m. Vir watter ouderdom speler is die speletjie geskik? 

OPDRAG 4: 

[lu 1.3] 

Maak aantekeninge van idees wat jy dalk wil gebruik en uitbrei in jou klaswerkboek as jou maats hul 
aanbiedings van die speletjies wat hul moes gaan navors het, doen. 

2,4,6 Assessering 

LU 1 

Tegnologiese Prosesse en Vaardighede 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
toepaslike inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 

1.1 uitvind oor die agtergrondkonteks (bv. mense, omgewing, aard van behoefte) wanneer 'n probleem, 
behoefte of geleentheid gegee word en die voordele en nadele wat 'n tegnologiese oplossing vir mense sou kon 
inhou, noem; 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Ontwerp 

1.4 met bystand 'n kort en duidelike stelling skryf of kommunikeer (ontwerpopdrag) met betrekking tot 
'n gegewe probleem, behoefte of geleentheid en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing 
toon; 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 
Maak 

1.7 die stappe beskryf in 'n plan om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 



43 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 

1.9 netjies en veilig werk met die minimum vermorsing van materiaal; 
Evalueer 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en besperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer 

• tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 



2.4.7 Memorandum 

Opdrag 1 - 6C 

Evalueer of leerder met selfvertroue en begrip te werk gaan, neem fisies waar hoe leerders te werk gaan. 

Opdrag 7A 

Die plakkate van groepe sal verskil. 

Opdrag 7B 

Alle antwoorde behoort Ja te wees (dis die ideaal), maar indien die antwoord JVee is, kan die motiverings 
interessant wees. 

Opdrag 7C 

Die verwagte antwoord is dat almal ewe veel gedoen het, want die groeplede moes leer om saam te werk. 

Opdrag 7D 

Met behulp van hierdie matriks kan die plakkate geassesseer word. Antwoorde sal dus verskil. 

2.5 Ontwerp 5 

2.5.1 TEGNOLOGIE 

2.5.2 Graad 5 

2.5.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE 

2.5.4 Module 8 

2.5.5 ONTWERP 

Agtergrond: 

Daar is vyf beginsels waaraan 'n goeie ontwerp moet voldoen, naamlik : 

• Dit moet 'n funksie (doel) he. 

• Dit moet 'n mooi en interessante voorkoms he. 



• Dit moet van die mees geskikte materiaal wees. 

• Dit moet stewig en sterk gekonstrueer (aanmekaar gesit en geheg) word. 

• Dit moet 'n positiewe invloed op die mens en sy omgewing he. 

OPDRAG 1: 

[LU 1.5] 

Jou bordspeletjie moet aan sekere vereistes voldoen, naamlik: 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26130/l.l/>. 



44 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

• Die bord self mag nie groter as 30 cm by 30 cm wees nie. (Die vorm van die bordspel kan enige 
meetkundige vorm aanneem.) 

• Die bord moet van stewige dik karton wees. 

• Jy moet die plan van jou speletjie noukeurig met soveel meetinstrumente moontlik (liniaal, gradeboog, 
passer) op 'n skoon, wit bladsy van ± 25 cm by 25 cm teken. 

• Die agterkant van die bord moet met gekleurde toedraaipapier oorgetrek word en die naam moet op 
'n kreatiewe wyse daarop aangebring word. Die plan moet daarna op die voorkant geplak word. 

• Die bord moet oopvou as jy die speletjie wil begin speel en toevou as jy dit bere. 

• Enige toerusting kan gebruik word, maar al die toerusting moet in 'n lee tandepastadosie kan pas. 

• Ten minste een meetkundige figuur wat herhaal, of twee verskillende meetkundige figure, moet op die 
bord herkenbaar wees. 

OPDRAG 2: 

[LU 1.5] 

Skets nou met behulp van vryhandsketse verskeie idees vir jou bordspel. Voeg byskrifte by. Skets met 
jou potlood en moenie uitvee nie. Hou jou sketse eenvoudig en so prakties moontlik. Omkring die idees 
waarvan jy hou. 

OPDRAG 3: 

[LU 1.6] 

Skets nou die vorm van jou bordspel noukeurig en volledig in 'n vierkant. Skets eers met potlood en 
daarna kan jy slegs die lyne met pen oortrek. Dui met byskrifte rondom aan hoe jy die bordspel gaan 
versier/inkleur. 

Finale idee binne vierkantjie in middel 



45 






Figure 2.25 



OPDRAG 4: 
[lu 1.6] 

Dink aan 'n oorspronklike naam vir jou bordspel. Skryf alle moontlikhede neer. Omkring jou keuse. 
Motiveer ook hoekom jy die naam gekies het. 
OPDRAG 5: 
[LU 1.7] 
Stel 'n pamfiet saam waarop jy die reels van die speletjie verskaf, en wel onder die volgende hofies: 

a. Toerusting 

b. Die doel van die spel 

c. Voorbereiding 

d. Hoe die spel gespeel word (nommer die stappe) 

e. Aantal spelers 

f. Hoe die wenner bepaal word 
OPDRAG 6: 

[LO 1.10] 

Voldoen jou ontwerp aan die vyf basiese beginsels vir 'n goeie ontwerp? Motiveer met redes. 

a. Het jou ontwerp 'n doel? 

b. Het jou ontwerp 'n mooi en interessante voorkoms? 

c. Gaan jou ontwerp van die mees geskikte materiaal gemaak word? 

d. Gaan jou ontwerp op die mees geskikte manier aanmekaar gesit/geheg word? 

e. Het jou ontwerp 'n positiewe invloed op die mens en die omgewing? 



46 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2,5.6 Assessering 

LU 1 

Tegnologiese Prosesse en Vaardighede 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
toepaslike inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 

1.1 uitvind oor die agtergrondkonteks (bv. mense, omgewing, aard van behoefte) wanneer 'n probleem, 
behoefte of geleentheid gegee word en die voordele en nadele wat 'n tegnologiese oplossing vir mense sou kon 
inhou, noem; 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Ontwerp 

1.4 met bystand 'n kort en duidelike stelling skryf of kommunikeer (ontwerpopdrag) met betrekking tot 
'n gegewe probleem, behoefte of geleentheid en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing 
toon; 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 
Maak 

1.7 die stappe beskryf in 'n plan om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 

1.9 netjies en veilig werk met die minimum vermorsing van materiaal; 
Evalueer 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en besperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer 

• tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 



2.5.7 Memorandum 

Opdrag 1 

Leerders moet net kennis neem van spesifikasies. 

Opdrag 2 

Leerders se sketse sal verskil - let op detail en moeilikheidsgraad. 

Opdrag 3 

Gekose ontwerp vir bordspel binne vierkant van 5 cm by 5 cm sal verskil van leerder tot leerder - let op 
detail, interessantheid, moeilikheidsgraad en oorspronklikheid. 

Opdrag 4 



47 

Antwoorde sal verskil - let op oorspronklikheid. 
Opdrag 5 

Antwoorde sal verskil - let op volledigheid, oorspronklikheid, kreatiwiteit, bondigheid, duidelike ver- 
duidelikings. 
Opdrag 6 

Leerders behoort elke keer met 'n rede Ja te antwoord bv. 
6. a) Ja, om ons kinders sinvol besig te hou tydens die vakansie, ens. 

2.6 Vervaardiging 6 

2.6.1 TEGNOLOGIE 

2.6.2 Graad 5 

2.6.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE 

2.6.4 Module 9 

2.6.5 VERVAARDIGING 

OPDRAG 1: 

Beplanning 

[LU 1.10] 

Voordat ons die speletjie gaan maak, moet ons eers deeglik BEPLAN. 

a. Watter materiale gaan ek gebruik om die bordspeletjie te maak? 

b. Watter aksies gaan ek uitvoer (bv. knip, gom, ens.) 

c. Watter gereedskap gaan ek gebruik om die speletjie te maak? 

d. Hier is riglyne vir die basiese stappe wat gevolg moet word. Bepaal hoeveel tyd jy vir elke stap sal 
benodig as jy twee uur tot jou beskikking het. 



Stappe 


Tydsduur 


1. Uitknip van karton van 30 cm by 30 cm. 




2. Oortrek van karton met geskenkpapier. 




3. Oorteken van ontwerp op skaal op wit bladsy. 




4. Inkleur/versier van bord met die nodige potlode/penne/khoki's. 




5. Uitknip van vierkant met grootte van ± 25 cm by 25 cm. 




6. Vasplak van vierkant op karton. 




7. Aanbring van naam van speletjie op buitekant. 




8. Saamstel van pamflet met reels. 




9. Oortrek van tandepastadosie met geskenkpapier en vasplak. 




10. Plasing van reels en toerusting in tandepastadosie. 






2 h 



Table 2.8 



6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26131/l.l/>. 



48 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

Voordat jy jou finale speletjie maak, is dit belangrik om uit te toets of jou speletjie sal werk. Teken 'n 
PROTOTIPE (voorbeeld) rofweg in jou klaswerkboek en speel jou speletjie met 'n maat. Maak veranderinge 
nou, indien dit nodig is. Skryf jou verandering neer. 

OPDRAG 2: 

Maak nou die bord van jou bordspeletjie 

[LU 1.9] 

Voordat ons die speletjie gaan maak, moet ons eers deeglik BEPLAN. 

• Werk jy deeglik en planmatig sonder om oorhaastig te wees? 

• Heg jy die dele noukeurig sodat dit nie later sal lostrek nie? 

• Meet jy akkuraat uit volgens die vereistes? 

• Werk jy in 'n logiese volgorde? 

• Vee jy die potloodlyne uit as jy die finale lyne met pen/khoki oortrek? 

• Kleur jy egalig in? 

• Gebruik jy die materiale tot jou beskikking spaarsamig? 

• Is die oppervlaktes waar jy papier op die karton moet plak glad en gelyk? 

• Hou jy jou werkoppervlak netjies? 

• Is jou werkoppervlak goed georganiseerd, sodat jy so doeltreffend moontlik kan werk? 

OPDRAG 3: 

Teken op skaal 

[LU 1.12] 

Jy moet nou leer om die plan van jou speletjie op skaal te vergroot. 

Instruksies 

• Gaan terug na jou finale ontwerp by nr. 3 van Ontwerp. 

• Verdeel nou met jou potlood en liniaal die vierkant in 25 klein vierkantjies van 1 cm by 1 cm. 

• Teken noukeurig 'n groot vierkant van 25 cm by 25 cm op die groot vel wit papier. Teken die raam 
donker oor met 'n permanente merker. 

• Verdeel nou met jou potlood en liniaal die vierkant in 25 klein vierkantjies van 5 cm by 5 cm. 

• Nou is jy gereed om jou ontwerp met potlood op die groot wit bladsy oor te bring. Teken die inhoud 
van elke vierkantjie in jou klein ontwerpie groter in die ooreenstemmende vierkante van die groot wit 
papier. 



49 













(vi 


^ 


y— A 




—1 


^ 


)r^ 





















Figure 2.26 



• Watter elektroniese uitvindsel kan jou ontwerp vergroot? Watter voordeel het die gebruik van so 'n 
masjien? 

• As jy tevrede is met jou ontwerp, kan jy die belangrikste lyne donkerder trek met 'n permanente 
merker. 

• Nou kan jy die inkleurwerk/verdere versiering voltooi. 

OPDRAG 4: 

[LU 1.8] 

Drie belangrike vereistes, behalwe natuurlik vir die inhoud van die pamflet met die reels , is dat dit netjies , 
leesbaar en sonder spelfoute moet wees. Met die onderwyser se toestemming mag jy tuis die pamflet op 'n 
rekenaar tik en uitdruk of met die hand in drukskrif skryf op 'n A 4-papier. 

OPDRAG 5: 

[lo 1.7] 

Hoe trek jy 'n tandepastadosie oor? 

a. Maak die dosie versigtig oop deur die flappe los te trek. Nou het jy 'n ontvouing. 

b. Smeer die buitekant van die dosie, asook die flappe, deeglik met 'n taai gom. 

c. Plaas die ontvouing met die regte kant na onder op die agterkant van 'n vel geskenkpapier wat net 
groter is as die ontvouing. 

d. Stryk alle lugblasies uit en sorg dat die oppervlaktes gelyk is. Wag 'n rukkie dat dit deeglik droog 
word. Plaas 'n swaar, groot boek bo-op. 

e. Knip nou al om die buiterande van die dosie alle oortollige geskenkpapier af. 

f. Gom die flappe wat jy aan die begin losgetrek het, vou die dosie weer in sy oorspronklike posisie en 
laat dit so droog word. Maak seker dat die rante van die dosie mooi gelyk is. Nou het jy 'n mooi 
oorgetrekte dosie vir jou toerusting en reels. 

Evaluering 



50 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

Dit is belangrik om jou werk te evalueer - nie net om te leer uit jou foute nie, maar ook om trots te kan 
voel as jy 'n taak suksesvol afgehandel het. 

Uitdaging 

Stuur jou speletjie aan 'n speelgoed- en speletjiesfirma. Dalk aanvaar hulle dit en is hulle bereid om dit in 
groot hoeveelhede dwarsoor die wereld op winkelrakke te verkoop. Dan word jy sommer 'n kitsmiljoener en 
kan jy die volgende wintervakansie Jul hele gesin Disneyland toe neem. Dan kan jy Jan Tuisbly se karretjie 
maar verkoop! 

2,6.6 Assessering 

LU 1 

Tegnologiese Prosesse en Vaardighede 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
toepaslike inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
Ondersoek: 

1.1 uitvind oor die agtergrondkonteks (bv. mense, omgewing, aard van behoefte) wanneer 'n probleem, 
behoefte of geleentheid gegee word en die voordele en nadele wat 'n tegnologiese oplossing vir mense sou kon 
inhou, noem; 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
Ontwerp 

1.4 met bystand 'n kort en duidelike stelling skryf of kommunikeer (ontwerpopdrag) met betrekking tot 
'n gegewe probleem, behoefte of geleentheid en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing 
toon; 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 
Maak 

1.7 die stappe beskryf in 'n plan om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 

1.9 netjies en veilig werk met die minimum vermorsing van materiaal; 
Evalueer 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en besperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
Kommunikeer 

• tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak. 



51 

2.6.7 Memorandum 

Opdrag 1 

(Raadpleeg Opdrag l[vereistes] by Ontwerp.) 

(a) (moontlike antwoorde) dik karton; 'n skoon, wit bladsy; toedraaipapier, gom, 'n lee dosie. 

(b) meet, knip, teken, skryf, inkleur, oortrek, gom, vou, natrek, plak, bere. 

(c) liniaal, gradeboog, passer, khoki's, potlood, uitveer, inkleurpotlode, sker, sjabloon (stensil) 

(d) antwoorde kan verskil 

• antwoorde kan verskil 

Opdrag 2 

Leerder moet hierdie vrae later beantwoord en alle antwoorde behoort baie goed te wees. 

Opdrag 3 

Teken ontwerp vyf maal groter oor. 

Opdrag 4 

Opdrag 5 van ontwerp word nou verfyn en oorgeskryf. 

Opdrag 5 

Na voltooiing van elke leerder se dosie kan die leerkrag die produk assesseer met behulp van die instruksies 
(of elke stap nagevolg is). 

Evaluering 

Opdrag 1 

Uit die leerders se regmerkies kan 'n oorheersende kode afgelei word. Leerders word aangemoedig om 
baie goed te he by alle vrae. 

Opdrag 2 

Sal verskil. 

Opdrag 3 

Leerkrag lei uit maatassessering 'n kode af wat toegeken word vir 'n spesifieke speletjie. 



52 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Chapter 3 

Kwartaal 3 



3.1 Inleiding tot strukture 1 

3.1.1 TEGNOLOGIE 

3.1.2 Graad 5 

3.1.3 ONTDEK STRUKTURE 

3.1.4 Module 10 

3.1.5 INLEIDING TOT STRUKTURE 

AGTERGROND 

Enige voorwerp is 'n soort struktuur. Slaan in die verklarende woordeboek na wat die vetgedrukte 
woord beteken en skryf dit neer. 
Opdrag 1 

3.1.5.1 Wat is die nut van strukture? 

Voltooi: (Kies uit die volgende moontlikhede: brug, 'n kamer, mandjie, kartondoos vir appels, boekrak) 
'n Struktuur: a) bevat dinge, bv. _ en/of 

b) beskerm dinge, bv. _ en/of 

c) ondersteun dinge, bv. _ en/of 

d) omsluit 'n ruimte, bv. _ en/of 

e) strek oor 'n afstand, bv. _ 
[LU 2.1] 

'n Huis is 'n struktuur wat al bogenoemde funksies verrig. Dit bevat meubels, beskerm jou en jou 
besittings wat daarin bly, ondersteun die dak, omsluit ruimtes en strek oor 'n afstand. 

Opdrag 2 

'n Struktuur moet sy eie gewig en die las wat dit moet dra, kan ondersteun en nogtans sy vorm behou. 
'n Las kan 'n voorwerp, 'n persoon of 'n krag wees. Wat is die las in elk van die volgende voorbeelde? 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26133/l.l/>. 



53 



54 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.1 




Figure 3.2 



Figure 3.3 



[LU 2.1] 
Opdrag 3 

3.1.5.2 Hoe kragte op strukture inwerk 

Watter invloed oefen kragte op strukture uit? 

a. Dit _ voorwerpe beweeg. 

b. Dit _ dat voorwerpe beweeg. 

c. Dit verander die _ van beweging. 

d. Dit verander die _ van beweging. 

e. Dit verander die _ van voorwerpe. 

[LU 2.1] 
Opdrag 4 

Die uitwerking van kragte kan nie altyd gesien word nie. 
Wat veroorsaak die hoofkragte wat op dele van strukture werk? (Kyk by Opdrag 2) 

a. Die _ wat op die strukture geplaas word. 



55 



b. Die _ van die struktuur self. 

[LU 2.1] 
Opdrag 5 
Watter twee kragte werk op strukture in? 




a. 



Figure 3.4 



b. 



pers 'n deel van 'n struktuur saam deur te probeer omdie kante nader aan mekaar te druk. 
rek 'n deel van 'n struktuur deur te probeer om deleuit mekaar te trek. 




Figure 3.5 



Ons se 'n deel van die struktuur is in 'n of toestand. 



56 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Figure 3.6 



Pale word saamgedruk, of is onder druk. 




Figure 3.7 



Die mure van die huis word saamgedruk, of is onder druk. 




Figure 3.8 



Die kettings van die swaai word getrek, of is onder spanning. 



Hotel 



Figure 3.9 



Die lang ketting en die twee kort skakels op hierdie uithangbord word getrek, of is onder spanning 
[LU 2.1] 



57 

Opdrag 6 

Kragte wat op 'n struktuur inwerk, kan die dele van die struktuur laat meegee 

of vervorm. 'n Deel se weerstand teen vervorming hang af van 

a) die _ waarvan dit gemaak is, 

b) sy _ 

c) sy _ 

d) en die _ waarop jy dit probeer buig. 

Strukture moet _ , _ en _ wees sodat dit nie inmekaar stort of omval wanneer jy 'n las daarop plaas 
nie. 

[LU 2.1] 

Opdrag 7A 

Kom ons ondersoek die vertikale sterkte van dopstrukture: 

Opdrag aan die opvoeder: 

Verdeel die klas in groepe. Deel aan elke groep ses A4-manillas van dieselfde dikte uit, asook 'n blik met 
los spykers en 'n plat stuk dik karton van 10 cm by 10 cm. 

Opdrag aan elke groep: 



ronde 

pyp 



Figure 3.10 





/A 


>\ 


reghoekige 

pyp 


\ 
\ 

r 
/ 


1 
1 
i 
I 
) 
i 
" \ 
\ 


Figu 


re 3.11 





58 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 







Figure 3.12 



(=8=1 



Figure 3.13 



Figure 3.14 



M 



Ajjj-i 



Figure 3.15 



59 

Vou elke manilla soos wat in die sketse verduidelik word sodat dit 'n blik met spykers daarin kan onder- 
stevm. Ondersoek elke manier en besluit watter struktuur die swaarste las kan ondersteun. Die hoogte van 
jul struktuur moet die breedte van die manilla wees. Julie mag die manilla vou en op vyf plekke met mas- 
keerband plak. Elke stuk maskeerband moet 5 cm lank wees. Die plat stuk dik karton moet op die struktuur 
geplaas word met die blik spykers bo-op. Kyk watter struktuur die meeste spykers kan ondersteun. Maak 
'n regmerkie by die skets van die struktuur wat die swaarste las kan ondersteun. 

Die tipe krag wat ons op die karton uitgeoefen het, is 'n _ krag, want dit pers die karton saam. Die dele 
van 'n struktuur waarop die krag uitgeoefen word, word stutte of kolomme genoem. 

[LU 1.3] 

AGTERGROND 

Wanneer strukture nie sterk genoeg is om kragte te weerstaan wat op hulle inwerk nie, breek hulle. Baie 
dun, lang stutte of kolomme buig en breek maklik. 

Opdrag 7B 

Uitdaging: 

Probeer dieselfde eksperiment, maar gebruik folio's i.p.v. manilla. 

Opdrag 8A 

Kom ons ondersoek die horisontale sterkte van dopstrukture. 

Opdrag aan die onderwyser: 

Verdeel die klas in groepe. Deel aan elke groep ses A4-manillas van dieselfde dikte uit, twee polistireen- 
glase wat as stutte kan dien en 'n polistireenglas met 'n hoeveelheid spykers wat die las kan voorstel. 

Opdrag aan elke groep: 

Vou die manilla in strukture wat buigkrag moet weerstaan. So 'n struktuur word 'n balk genoem. 

balk 

ondersteuning 




Figure 3.16 



60 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Neutrale as 
(nie onder 
spanning of 
druk nie) 




Die bokant is 
onder druk 



Die 
. — onderkant 
is onder 
spanning 



Figure 3.17 




61 



Drukkrag 



Trekkrag 




Figure 3.19 



Eksperimenteer met verskillende strukture en kyk watter struktuur die meeste spykers kan ondersteun. 
Die lengte van die balk moet dieselfde as die oorspronklike lengte bly. Die spykers oefen 'n drukkrag op die 
balk uit en op die onderste gedeelte word 'n trekkrag na weerskante uitgeoefen. Maak 'n regmerkie by die 
tipe balk wat die meeste spykers kan ondersteun. 



Figure 3.20 



m 



Figure 3.21 



Figure 3.22 



62 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Figure 3.23 



rrxTTt 

Figure 3.24 



Figure 3.25 



Opdrag 8B 

Probeer nou dieselfde eksperiment, maar gebruik folio's i.p.v. manillas. 

[LU 1.3] 

Opdrag 9 

Toepassing: 

Waarom is daar riffels in konfytblikke, karton en sinkplate? 



Figure 3.26 



63 




Figure 3.27 



Figure 3.28 



[LU 3.2] 

Opdrag 10 

Noem drie maniere hoe 'n 3D-struktuur meer stabiel gemaak kan word. 

a. Gebruik _ of _ om die struktuur te hou. 

b. Maak die _ van die struktuur breer. 

c. Maak die _ van die struktuur _ . 

'n _ (onder grond, bree deel) van 'n gebou maak die mure en ander strukture meer stabiel. 
[LU 2.1] 

AGTERGROND 
Soorte strukture 

• dop (verskaf ondersteuning van buite af, sterkte le in dop, taamlik dun, meestal gekurf, hoi) 

• raam (dele word verbind, ondersteun goed van binnekant af, word weggesteek) 

• soliede (bestaan geheel en al uit materie, word versterk) 

Baie van die strukture wat mense maak, is 'n kombinasie van rame, doppe en soliede strukture. Party lyk 
soos doppe, maar is eintlik rame wat met dun materiaal bedek is. Ons noem die dun materiaal die vel. 

Opdrag 11 

Kopieer en voltooi die volgende tabel deur 'n regmerkie onder die toepaslike kolom te maak. 



64 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 





Struktuur 


Dop 


Raam 


Solied 




'n Lang brug 










'n Huis 










'n Telefoonpaal 










'n Fiets 










'n Plastiekglas 










Kleiteels 










'n Kartondoos 










'n Damwal 










'n Koeldrankblikkie 










Jou geraamte 









Table 3.1 



[LU 2.1] 

AGTERGROND 

Strukture kan natuurlik of mensgemaak wees. Ontwerpers van sekere strukture kry dikwels hulle idees 
uit die natuur. 

Opdrag 12 

Gebruik twee A4-bladsye en plak prente van ten minste vyf mensgemaakte strukture op een bladsy en 
vyf natuurlike strukture op die ander. Skryf by elkeen watter soort struktuur, m.a.w. 'n dop, 'n raam of 'n 
soliede struktuur, dit is. 

[LU 1.3] 

Opdrag 13 

Probeer om een voorbeeld te kry van 'n struktuur wat die ontwerpers of ingenieurs moontlik op 'n 
natuurlike struktuur gebaseer het. Plak die prent of teken die voorbeeld op 'n A4-bladsy. 

[LU 1.3] 

AGTERGROND 

Raamstrukture is dele wat verbind word om 'n raam te vorm. Ondersteuning word dus van die bin- 
nekant verleen en die raam is meestal weggesteek. 'n Raamstruktuur bestaan uit verskillende dele wat 
struktuurdele genoem word. 

Kolomme en Balke 

Party raamstrukture het stutte wat vertikaal is en sulke struktuurdele word kolomme of stutte genoem. 

Party strukture het ook dwarsdele wat aan hul ente of soms ook langs die lengte af gesteun word. Hierdie 
dele word balke genoem. Balke versprei dikwels 'n las oor twee of meer kolomme. 

Opdrag 14 

Bestudeer die prentjies en verskaf die korrekte byskrifte. 



65 




Figure 3.29 




Figure 3.30 




Figure 3.31 



[LU 2.1] 
AGTERGROND 

Bindbalke, Ankers en Stutte 



66 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Ankers hou die regoppale/stutte/kolomme in posisie en daarsonder sou die kolomme omval. Ankers 
is toue, kabels ('n metaaltou) of kettings wat 'n struktuur stewig in posisie hou deur daaraan te trek, 'n 
Bindbalk is ook 'n struktuurdeel wat ander dele vashou deur aan hulle te trek. 

Baie raamstrukture het dele wat stutte genoem word. Stutte hou ander dele in posisie deur teen hulle 
te druk. Stutte word van materiaal gemaak wat nie kan buig nie, soos hout of staal. 

Opdrag 15 

Verskaf die korrekte byskrifte by die volgende sketse. 




Figure 3.32 




Figure 3.33 



67 




Figure 3.34 



[LU 2.1] 

AGTERGROND 

In hierdie module gaan cms DOPSTRUKTURE ondersoek. Dopstrukture word meestal gebruik om hul 
inhoud te beskerm of te bevat. Hulle het geen raam nie, want hul vorm maak hulle sterk en stabiel om 
hulself van buite af te kan ondersteun. Hul sterkte le dus in die dop self. 

Opdrag 16 




l^f. 



Figure 3.35 



Wat het die vroegste bewoners van ons land, nl. die Khoisan, gebruik om hul kos en voorrade mee te 
vervoer of te dra? Voltooi die tabel: 





Inhoud 


Struktuur 




Pyle vir jag 






Water 






Wildsvleis 






Bolle, Knolle 






Melk 






Mieliepap 






Huis 





Table 3.2 



68 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

Kies uit : kleipot, koker, volstruiseierdop, velsak, takskerm 

[LU 3.1] 

Opdrag 17 

Al die materiale waaruit bogenoemde strukture gemaak is, is uit die Khoisan se onmiddellike omgewing 
geneem en gebruik. As enige van bogenoemde strukture sou breek, sou dit enige besoedeling veroorsaak? 
Motiveer jou antwoord. 

[LU 3.2] 

AGTERGROND 

Uit bogenoemde aktiwiteit kan jy afiei dat dopstrukture baie vir VERPAKKING aangewend word. 
Vandag moet produkte veilig verpak word sodat dit ongeskonde by hul bestemming kan uitkom. Sekere 
noodsaaklike inligting omtrent die inhoud moet ook buite op die verpakking aangebring word. Verpakking 
wat kreatief ontwerp is, dra baie by tot die verkoop van die inhoud. 

Opdrag 18A 

Kies 'n klein kartondosie en beantwoord die volgende vrae: 

(a) Hoeveel sye het die dosie? 

(b) Hoeveel pare teenoorgestelde kante het die dosie? 

(c) Hoeveel rande het die dosie? 
(d) Hoeveel hoeke het die dosie? 




Figure 3.36 



(e) Hoeveel flappe het die dosie? 



LU/AS 1.3 



Table 3.3 

Opdrag 18B 

Maak dit versigtig oop deur die flappe oop te vou en die nate los te skeur. Stryk dit en plaas dit plat op 
'n A4-bladsy. 

[LU 1.13] 

Opdrag 18C 

Teken die ontvouing van die oopgevoude boksie op 'n skoon bladsy oor. Dui die buitelyne met aaneen- 
lopende lyne en die buiglyne met stippellyne aan. Nommer die sye wat dieselfde grootte is met dieselfde 
letters en die flappe wat dieselfde is met dieselfde getalle, d.w.s. dui die pare aan. (Sien voorbeeld.) 



69 



y aaneenlopende lyn 



buiglyn 



CO 



Figure 3.37 



[LU 1.12] 

Opdrag 19 

Plak die ONTVOUING deeglik met die buitekant na jou toe op 'n A4-bladsy. Dui die volgende byskrifte 
op die bladsy aan: 

Opskrif : Inligting op 'n verpakking 

Byskrifte : Naam van produk, vervaardiger, omskrywing van produk, massa of inhoudsmaat, gebruik- 
saanwysings, kontakadres, bestanddele. 

AGTERGROND 

Die eerste verpakking se inligting is met die hand daarop aangebring en dit het baie lank geduur. Selfs 
die papier waarvan die verpakking gemaak is, is met die hand gemaak. 

Aan die einde van die vyftiende eeu is masjiene ontwerp wat papier kon maak en ook kleurvolle ontwerpe 
daarop kon aanbring. Dit het die verpakking baie goedkoper en bruikbaarder vir die kommersiele mark 
gemaak. 

Deesdae verpak groot vervaardigers hul produkte self met masjiene wat nie net die verpakking maak nie, 
maar ook hul inhoud weeg, vol maak en verseel. 

Opdrag 20 

Weet jy hoe papier gemaak word? Voorsien die volgende skets van die proses met die letter wat langs 
die korrekte beskrywing staan. Skryf die letters in die gegewe blokkies. 

A. 'n Groot rol papier word verkry. 

B. Die pulp word met bleikmiddels gemeng. 

C. Die papier word verhit deur rollers sodat dit kan droog word. 

D. Die pulp word geskud sodat die vesels aan mekaar kan vassit. 

E. Rollers druk die pulp om die oorblywende water te verwyder en dit verder saam te pers. 

F. Klein stukkies hout en water word verhit sodat dit 'n pulp vorm. 



70 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.2. 

4.5.6.1. 




Figure 3.38 



[LU 3.1] 

Opdrag 21 

Aan die opvoeder. 

Onderneem 'n uitstappie met u leerders na die plaaslike drukkery of 'n fabriek wat verpakkingsmateriaal 
vervaardig. 

[LU 3.1] 

AGTERGROND 

'n Houer is die mees algemeen gebruikte vorm van verpakking. Die eerste houers is van hout gemaak, 
maar omdat dit so moeilik is om inligting op hout te druk, is inligting op papier gedruk en op die houthouers 
geplak. Deesdae word meestal houers van karton gebruik. Die inligting word dan direk op die karton 
aangebring. 

Moderne kartondose word ontwerp in baie interessante vorms en groottes. Dit is nie net die inligting 
op die kartondose wat op 'n kreatiewe wyse aangebring is nie, maar die vorm van die kartondose is self 
indrukwekkend . 

Watter vorm van kartondoos is die algemeenste? 

Deesdae verpak sekere voedselfabrieke hul ware in versierde blikke, aangesien blikke ook al versamelaar- 
sitems geword het. Dan word die artikel nie noodwendig vir die inhoud gekoop nie, maar vir die verpakking! 

Dit was na aanleiding van die maak van versierde blikke vir koekies in die 1800's dat mense besef het 
dat blikke ideaal is vir die bewaring van voedsel. So het die inmaakbedryf ontstaan. Hierdie blikke word 
meestal voorsien van papieretikette en word na gebruik weggegooi. 

3.1.6 Assessering 

LO 1 

TECHNOLOGICAL PROCESSES AND SKILLS 

The learner will be able to apply technological processes and skills ethically and responsibly using ap- 
propriate information and communication technologies. 
We know this when the learner: 
Investigates: 

1.2 finds out about existing products relevant to a problem, need or opportunity, and identifies some 
design aspects (e.g. who it is for, what it looks like, what it is for, what it is made of); 

1.3 performs, where appropriate, scientific investigations about concepts relevant to a problem, need or 
opportunity using science process skills; 

Designs: 

• writes or communicates, with assistance, a short and clear statement (design brief) related to a given 
problem, need or opportunity that demonstrates some understanding of the technological purposes of 
the solution; 



71 

Makes: 

1.7 outlines a plan that shows the steps for making, including drawings or sketches of main parts; 

1.8 uses suitable tools and materials to make products by measuring out, cutting or separating, shaping 
or forming, joining or combining, and finishing the chosen material; 

Evaluates: 

1.11 evaluates the plan of action followed and suggests improvements and modifications if necessary; 
Communicates: 

1.12 produces labelled two-dimensional drawings enhanced with colour where appropriate. 

1.13 uses appropriate technologies to produce presentations that record and communicate the design 
process (e.g. simple portfolio, posters, charts, models). 

LO 2 

TECHNOLOGICAL KNOWLEDGE AND UNDERSTANDING 

The learner will be able to understand and apply relevant technological knowledge ethically and respon- 
sibly. 

We know this when the learner: 
Structures: 

• demonstrates knowledge and understanding of different types of structures (e.g. frame, shell, solid), 
and of the relationship between materials and the load a structure of a product can support. 

LO 3 

TECHNOLOGY, SOCIETY AND THE ENVIRONMENT 

The learner will be able to demonstrate an understanding of the interrelationships between science, 
technology, society and the environment. 

We know this when the learner: 

Indigenous Technology and Culture: 

3.1 recognises how products and technologies have been adapted from other times and cultures; 

Impact of technology: 

• identifies possible positive and negative effects of scientific developments or technological products on 
the quality of people's lives and/or the health of the environment. 



3.1.7 Memorandum 

Opdrag 1 

(a) mandjie 

(b) kartondoos vir appels 

(c) boekrak 

(d) 'n kamer 

(e) 'n brug 
Opdrag 2 

Sketse a) 'n voorwerp b) 'n persoon c) 'n krag 
Opdrag 3 

(a) laat 

(b) keer 

(c) rigting 

(d) spoed 

(e) vorm 
Opdrag 4 

(a) laste 

(b) sterkte / gewig 



72 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

Opdrag 5 

(a) stootkrag / drukkrag 

(b) trekkrag 

druk- / stoot- of trektoestand 

Opdrag 6 

Buig 

(a) materiaal 

(b) grootte 

(c) vorm 

(d) manier 

sterk, stewig, stabiel 
Opdrag 7A 
Drukkrag 
Opdrag 9 

Die riffels verstek die struktuur en maak dat die struktuur sy eie gewig en die van enige moontlike las 
kan dra. 

Opdrag 10 

(a) stutte ankers 

(b) grondvlak 

(c) grondvlak swaarder 
fondament 

Opdrag 11 

(a) raam 

(b) dop 

(c) solied 

(d) raam 

(e) dop 

(f) solied 

(g) dop 
(h) solied 
(i) dop 
(j) raam 
Opdragte 12 en 13 

Antwoorde word bepaal deur die prente/sketse 
Opdrag 14 

(a) balk 

(b) balk 
kolom 

(c) balk 
kolom 
balk 
Opdrag 15 

Die antwoord hang van die skets af. 
Opdrag 16 

(a) koker 

(b) kleipot 

(c) velsak 

(d) velsak 

(e) kleipot 

(f) kleipot 

(g) takskerm 



73 

Opdrag 17 

Nee, natuurlike stowwe wat in die natuur vergaan, want hulle is bo-afbreekbaar (gebruik eie diskresie) 

Opdrag 18A 

(a) 6 

(b)3 

(c)12 

(d)8 

(e) 3 (hang af van tipe dosie) 

Opdragte 18B en C 

Hang af van tipe boksie wat gebruik word. 

Opdrag 19 

Hang af van die tipe boksie wat gebruik word. 

Opdrag 20 

1. F 

2. B 

3. D 

4. E 

5. C 

6. A 

3.2 Ontwerp rn maak 'n houer 2 

3.2.1 TEGNOLOGIE 

3.2.2 Graad 5 

3.2.3 ONTDEK STRUKTURE 

3.2.4 Module 11 

3.2.5 ONTWERP EN MAAK 'N HOUER 
A. Opdrag 1 

Wat is die behoefte? 

Dit is jou beste vriend/vriendin se verjaarsdag. Jy weet dat hy/sy besig is om te spaar vir 'n nuwe fiets 
en het besluit om vir hom/haar 'n bedrag geld as geskenk te gee. Jy wil die geld op 'n kreatiewe wyse aan 
hom/haar gee en nie net in 'n gewone koevert plaas nie. 

Voltooi: 

Jy moet dus 'n _ wat mooi versier is, ontwerp en maak 

sodat jy die _ daarin kan sit wat jy vir hom/haar wil gee op 

sy/haar _ . Hy/sy moet dink dis 'n gekoopte geskenk, 

maar sal verras wees omdat dit geld is. 

[LU 1.4] 

A. NAVORSING 

Opdrag 1 

Soek vyf verskillende vierkantige of reghoekige houers waarin jy die geld sou kon gee en stal dit in die 
klas op jou bank uit. 

[LU 1.2] 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26134/l.l/>. 



74 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

Opdrag 2 

Probeer jou gunsteling keuse as 'n 3D-tekening in die spasie hieronder teken. ('n Ortografiese tekening: 
vooraansig na jou gedraai.) Gebruik kleur en teken ook die detail op die boksie. 



75 




Figure 3.39 



76 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



[LU 1.12] 

Aangesien jy nie baie geld wil spandeer vir die maak van die houer nie, maar sommer materiale en 
gereedskap wil gebruik wat jy by die huis het, het jy tot die volgende gevolgtrekking gekom: jy gaan 'n vel 
A4-karton , die templaat van 'n dosie uit jou ma se koskas (Bylae 1), deurslagpapier en witlym gebruik. 
As gereedskap gaan jy 'n sker , 'n metaalliniaal, 'n potlood, koki-penne, 'n krammasjien, 'n uitveer en 'n 
stensilpatroon gebruik. 

A. ONTWERP 

Opdrag 1 

Probeer om die dosie links isometries op die spasie regs oor te teken. 




Figure 3.40 



[LU 1.3] 
Opdrag 2 

Vir die interessantheid: 

Probeer om die volgende 3D-vorms ook isometries oor te teken. (Dui die beskaduwing op die linkerkantste 
vorms aan met kleurpotlode ) 



77 




Figure 3.41 



78 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

Sleutel: Rigting waaruit die lig val 

[LU 1.3] 

Opdrag 3 

Probeer om skuinsaansigte (ortografies) van die volgende 3D-figure op geruite papier te teken. 



79 




Figure 3.42 



80 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



[LU 1.3] 

Opdrag 4 

Probeer om deur beskaduwing met behulp van kleurpotlode dimensie aan die figure van opdrag 3 te 
verleen. Die ligbron is van links bo net agter die figure (a gee die leidrade). 

[LU 1.3] 

Opdrag 5 

Ontwerp 'n eenvoudige patroon waarvan jy 'n stensil kan maak wat jy op die buitekant van jou houer 
met verskillende kleure koki-penne kan aanbring. Elke ontwerp mag nie groter as 3 cm by 3 cm wees nie. 
Ontwerp in die volgende blokkies en omkring jou finale keuse in blou. 

(Onthou, hou die ontwerp eenvoudig, aangesien jy dit met 'n skerppuntsker uit 'n stensilplaat moet knip.) 



A 


B 


C 


D 


E 


F 


G 


H 


I 


J 


K 


L 


M 


N 






Table 3.4 

Opdrag 6 

Skryf die korrekte antwoord neer: 

(a) Watter tipe lyne is die maklikste om uit plastiek te knip? 
reguit, geboe 

(a) Watter tipe hoeke is die maklikste om uit plastiek te knip? 
skerp, geboe 

(a) Omkring die moeilikste ontwerp met rooi en motiveer jou keuse: 

(b) Kies enige van jou ontwerpe en skryf iets slegs en iets goeds omtrent daardie ontwerp. 

Jou keuse: Letter _ ? 
Goed: 
Sleg: 
(e) Kram die stensilpatroon hier vas na gebruik. 

A. VERVAARDIGING 

Opdrag 1 

Voltooi die volgende tabel n.a.v. die beperkinge wat jy ervaar het toe jy jou behoefte gei'dentifiseer het. 



Materiale benodig vir 


Soorte materiaal 


Gereedskap benodig vir 


Houer 






Versiering 







Table 3.5 

[LU 1.8] 

Opdrag 2 

Volg die volgende instruksies noukeurig vir die maak van die houer. 



81 

(a) Neem bylae 1 (laaste bladsy van die module), die deurslagpapier en die A4- karton en plaas dit in die 
volgorde onder mekaar. Kram dit bo vas met 'n krammasjien. Hoekom? 

(b) Beantwoord die volgende vrae oor bylae 1. 



(i 

(ii 
(iii 

(iv 
(v 



Hoeveel aaneenlopende geboe lyne is daar? 

Hoeveel reguit aaneenlopende lyne is daar? 

Hoeveel reguit stippellyne is daar? 

Wat is die verskil tussen die stippel- en aaneenlopende lyne? 

Wat is die nut van die flappie? 



(c) Gebruik 'n HB-potlood en liniaal en trek die 3D-figuur op die karton oor. 

Volgorde: Trek eers die reguit aaneenlopende lyne, dan die reguit stippellyne en dan die aaneenlopende 
geboe lyne. Maak seker dat alles oorgetrek is. 

(a) Verwyder die krammetjies en knip die 2D-vorm uit op die aaneenlopende lyne. 

(b) Keep die stippellyne op die kant waar die deurslagpapiermerke is met 'n sker en liniaal. Doen dit op 
'n geskikte oppervlakte; oefen eers vooraf sodat jy die kepe nie te diep maak nie. 

(c) Vou op die stippellyne met 'n liniaal. 

(d) Bring die stensilontwerp met 'n koki en met jou gunsteling stensil op die regte kant aan. 

(e) Gom die reghoekige flappies onder en die een smal flappie langs die vertikale sy aan die regterkant met 
houtlym en vorm die 3D-houer. Hou stewig in posisie vas sodat die houer deeglik droog word. (Moenie 
te veel houtlym gebruik nie. Die oppervlak moet net effens nat wees.) 

(f ) Vou die vier skulprante oormekaar om die dosie toe te maak. 

[LU 1.7] 

A. EVALUERING: 

Opdrag 1: 

Vra iemand in jou klas met wie jy nie eintlik maats is nie om die volgende vrae oor jou voltooide houer 
so eerlik moontlik te beantwoord. Indien sy antwoord nee is, moet die maat 'n rede(s) byskryf hoekom dit 
so is. Indien die antwoord ja is, moet hy ook kortliks motiveer. 

(a) Is die stensilpatroon netjies op die buitekant van die houer aangebring? 

(b) Is die houer kleurvol versier? 

(c) Is die flappe deeglik vasgeplak? 

(d) Het die houer 'n mooi fatsoen en staan dit mooi regop? 

(e) Is die karton diep genoeg gekeep? 

(f ) Is geen deurslagpapiermerke aan die buitekant sigbaar nie? 

(g) Is die houer egalig uitgeknip? 
(h) Wat is jou indruk van die houer? 

Geevalueer deur _ 

Opdrag 2 

Voltooi: As ek weer die houer moet maak, sal ek 

[LU 1.11] 

Opdrag 3 

Opdrag aan die onderwyser: 

Stal die houertjies m.b.v. leerderhulp in die voorportaal van Jul skool uit en beloon die leerders so vir 
hulle moeite. 

Bylae 1 



82 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.43 



3.2.6 

3.2.7 Assessering 

LO 1 

TECHNOLOGICAL PROCESSES AND SKILLS 

The learner will be able to apply technological processes and skills ethically and responsibly using ap- 
propriate information and communication technologies. 
We know this when the learner: 
Investigates: 

1.2 finds out about existing products relevant to a problem, need or opportunity, and identifies some 
design aspects (e.g. who it is for, what it looks like, what it is for, what it is made of); 

1.3 performs, where appropriate, scientific investigations about concepts relevant to a problem, need or 
opportunity using science process skills; 

Designs: 

• writes or communicates, with assistance, a short and clear statement (design brief) related to a given 
problem, need or opportunity that demonstrates some understanding of the technological purposes of 
the solution; 



Makes: 

1.7 outlines a plan that shows the steps for making, including drawings or sketches of main parts; 

1.8 uses suitable tools and materials to make products by measuring out, cutting or separating, shaping 
or forming, joining or combining, and finishing the chosen material; 

Evaluates: 

1.11 evaluates the plan of action followed and suggests improvements and modifications if necessary; 
Communicates: 

1.12 produces labelled two-dimensional drawings enhanced with colour where appropriate. 



83 

1.13 uses appropriate technologies to produce presentations that record and communicate the design 
process (e.g. simple portfolio, posters, charts, models). 

3.2.8 Memorandum 

Opdrag 1 

houer, geld, verjaarsdag 

B Opdrag 1 en 2 

Eie diskresie 

C Opdrag 1 tot 5 

Eie diskresie 

Opdrag 6 

(a) geboe (c) eie diskresie (d) eie diskresie (e) eie diskresie 

D Opdrag 1 



HOUER 


Soorte materiaal 


Gereedskap 


'n potlood; 'n uitveer; 'n vel A4- karton; witlym; 'n 
templaat; deurslagpapier 


'n sker; 'n metaalliniaal; 


'n krammasjien 



Table 3.6 



VERSIERING 


Soorte materiaal 


Gereedskap 


Koki-penne 


'n sjabloonpatroon 



Table 3.7 



Opdrag 2 

(a) nie skuif nie 

b) 1. 4 

b) 2. 12 

b) 3. 12 

b) 4. knip uit op aaneenlopende lyne, keep op stippellyne 

b) 5. om boksie te vorm / plak aanmekaar 

E Opdrag 1 

Eie diskresie 

Opdrag 2 

Eie diskresie 

Opdrag 3 

Eie inisiatief 



84 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Chapter 4 

Kwartaal 4 



4.1 Ontdek tekstielstof 

4.1.1 TEGNOLOGIE 

4.1.2 Graad 5 

4.1.3 TEKSTIELE VAN TOEKA TOT NOU 

4.1.4 Module 12 

4.1.5 ONTDEK TEKSTIELSTOF 

4.1.6 Agtergrond 

Van die vroegste tye gedurende die Steentydperk (± 12 000 v.C.) het die eerste mense reeds klere gedra om 
hulle teen die natuurelemente soos hitte en koue te beskerm. Die oermense het klere van dierevelle en dele 
van plante gemaak, dit wil se, dinge wat hulle uit hul natuurlike omgewing kon verkry en gebruik. Diervelle 
is met senings en beennaalde aanmekaar gelas om eenvoudige kledingstukke te verkry. Sade, vere en doppe 
is in senings geryg om as versiering te dien. 

Opdrag 1 

[LU 3.1] 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26141/l.l/>. 



85 



86 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 




Figure 4.1 



Hier is 'n skets van Shaka, die Zoeloe-koning wat in 1825 geleef het. Raadpleeg 'n betroubare bron en 
beskryf die tradisionele kleredrag van 'n Zoeloe-kryger en waarvan elke deel van sy uitrusting gemaak is. 
Opdrag 2 
[LU 3.2] 

Sal jy vandag 'n baadjie dra wat van die vel van 'n luiperd gemaak is? Skryf redes neer vir jou antwoord. 
Agtergrond 

4,1,7 Soos die tegnologie ontwikkel het, is baie ander vesels en materiale gebruik 
om tekstielstof van te maak, Tekstielstof word van die vesels van diere (sy, wol) 
of plante (linne, katoen) gemaak en word gebruik om bedekkings en versier- 
ings soos klere, matte, komberse, gordyne, ens, te maak. So het die antieke 
Egiptenare gedurende die Bronstydperk (3000 v.C.) begin om die eerste lap te 
weef, Vandag word tekstielstof van stowwe wat uit die natuur (plante of diere) 
verkry word, gemaak of van stowwe wat deur die mens gemaak is (verkry van 
hout, olie en steenkool), Dus kry ons natuurlike en mensgemaakte (sintetiese) 
tekstielstowwe. Die eerste tekstielstowwe van plastiek (rayon, poliester, nylon, 
viskose) is rondom 1850 in Engeland vervaardig, Plastiek word in fabrieke van 
olie of steenkool gemaak deurdat die chemikaliee in die stowwe onttrek word en 
na plastiek verander word, 

4.1.8 




Figure 4.2 



87 

Opdrag 3 

Sorteer elk van die volgende voorwerpe onder natuurlike of mensgemaakte stowwe ('n plastieksak, 'n 
baadjie van pels, 'n houtbak, 'n glasbottel, 'n polistireenhouer, 'n houttafel). Gebruik die volgende opskrifte: 



NATUURLIKE STOWWE 


MENSGEMAAKTE STOWWE 



















Table 4.1 



[LU 3.1] 

4.1.9 Agtergrond 

Die voordele van plastiek: 

• Dit is goedkoop om te vervaardig. 

• Dit kan verwerk word in baie verskillende vorme. 

• Dit is maklik kleurbaar. 

• Dit is baie sterk. 

• Dit hou baie lank. 



4.1.10 Die nadele van plastiek: 

• Dit is moeilik herwinbaar. 



4.1.11 Natuurlike stowwe 

4.1.12 Natuurlike stowwe kan dierlik of plantaardig wees. Voorbeelde van diere 
wat stowwe verskaf, is skape, bokke, hase, kamele, sywurms, lamas, konyne en 
perde. Plantaardige stowwe word weer verkry van die bas, blare, sade en vrugte 
van sekere plante soos klapper van klapperdoppe, katoen, sisal en vlas. 

Wol word van skape verkry deurdat die skape eenkeer 'n jaar geskeer word. Een skaap lewer ongeveer 4 kg 
wol per jaar. Daar is verskillende skaaprasse wat verskillende soorte wol verskaf. Die wol van die merino-ras 
is die fynste en van die beste gehalte. Die merino-ras word veral in Australie en Suid-Afrika geteel omdat 
hulle baie goed aard in 'n warm, droe klimaat. Australie is een van die bekendste wolproduserende lande in 
die wereld. 

Opdrag 4 

Navorsingstaak 

Gaan lees na oor die prosesse waardeur wol alles gaan vandat die wolvag afgeskeer is totdat dit kledingstof 
word waarvan jou klere gemaak word. Stel die proses in 'n vloeidiagram op 'n plakkaat voor. As jy dit verkies, 
mag jy ook enige ander dierlike of plantaardige stof gebruik. 



88 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



^^ 





I 





■$ 



Figure 4.3 



[LU 2.1] 

Die eerste katoen is in Indie lank voor Christus gekweek en gebruik. Uit Indie het die kweek van katoen 
geleidelik deur Persie en Egipte na Europa en Noord-Afrika versprei. 

Sy, afkomstig van die sywurm (Bombyx mori), is heel waarskynlik die eerste keer sowat 4 000 jaar gelede 
in China gemaak. Sy is warm om te dra, glad, baie lig, sterk en wanneer dit gekreukel en gelos word, keer 
dit weer na sy oorspronklike vorm terug. Sy is ideaal om gebruik te word deur dokters, en in die wetenskap 
en tegnologie. 

Voorbeelde 

• Ruimtevaarders se klere word van sy gemaak. 



• Sy word gebruik om raketsnare en vislyn te maak. 

• Steke van 'n wond word met sydraad ingesit. 



Sy word vandag nog van die kokonne van die sywurm verkry. 'n Kokon bestaan eintlik net uit een stuk draad 
wat sowat 5 km lank kan wees. Meer as 40 000 kokonne word benodig om een kilogram rou sy te maak. 
Vroeer is sy met die hand gespin, maar vandag word masjinerie gebruik om sy te spin. 

4.1.13 Agtergrond 

Die pels en velle van diere kamoefleer hulle sodat hulle vyande hulle nie maklik kan sien nie. 'n Verkleur- 
mannetjie is 'n goeie voorbeeld. 

Die mens het hierdie eienskap raakgesien en dra tydens oorlogvoering in die veld klere waarop kamoe- 
fleermerke aangebring is. 

Dit is selfs mode om klere te dra waarop kamoefleermerke of patrone van dierevelle afgedruk is. 



89 

Opdrag 5 

Versamel prente uit ou tydskrifte en koerante van sulke klere en plak dit op 'n skoon vel papier, of teken 
soortgelyke klere. Verduidelik met byskrifte watter diervelle watter kledingstukke is, indien herkenbaar. 
[LU 3.2] 

4.1.14 Agtergrond 

Sommige eienskappe van tekstielstowwe kan net in sekere toestande bepaal word en dit is wanneer jy sekere 
toetse op hulle doen. Ons noem dit versteekte eienskappe en dit is eienskappe soos sterkte, brandbestandheid, 
waterdigtheid en isolasievermoe. Versteekte eienskappe kan die vorm van 'n voorwerp heeltemal verander. 

Sigbare eienskappe kan 'n mens makliker afiei deur aan die voorwerp te ruik, te voel of daarna te kyk. 

Opdrag 6 A 

ONDERSOEK 

Aan die Opvoeder: 

Verdeel die klas in groepe. Laat elke groep 'n ander eienskap van die tekstielstowwe ondersoek. 

Opdrag 

Sorteer die volgende stukke tekstielstowwe wat Jul onderwyser aan julle gaan gee (voorbeelde van ny- 
lon, poliester, katoen, sy en wol) volgens hul eienskappe in twee groepe, naamlik sintetiese en natuurlike 
tekstielstowwe. Toets elk van die volgende eienskappe volgens 'n wetenskaplike betroubare metode. 

a) Sterkte: Probeer elke stukkie materiaal skeur en skryf neer of dit maklik of moeilik was. 

b) Brandbestandheid: Brand 'n hoekie van elke stukkie materiaal. Jy benodig 'n tang, 'n kers, vu- 
urhoutjies en 'n metaalplaat. Ruik en voel daaraan nadat dit gebrand het en nie meer warm is nie. 
Brand dit met 'n vlam of daarsonder? Vorm dit as ('n sagte kool) of smelt dit ('n harde kool)? Ruik 
dit skerp of na papier? Brand dit vinnig of stadig? 

ONTHOU ! Om met vuur te werk is gevaarlik, want jy kan jouself brand. Hou 'n noodhulptas byderhand 
en doen alles onder volwasse toesig. 

a) Waterdigtheid: Jy benodig water, 'n meetbeker, 'n bak en 'n stophorlosie. Gooi 50 ml water op die 
lappie en bepaal die tyd wat dit vir die water neem om deur die materiaal te syfer. Is dit redelik lank 
of kort? 

b) Kleur: Skryf slegs neer watter kleur die kledingstof is. 

c) Duursaamheid: Jy benodig 'n baksteen. Vryf elk van die stukke tekstielstof stadig heen en weer oor 
die baksteen. Tel hoeveel keer jy die materiaal oor die baksteen moet vryf voordat dit skeur. 

d) Beskrywing van tekstielstof - is dit geruit, geblom, effekleurig, donker, lig, pastel, ens? 

e) Tekstuur: Is dit glad, rekbaar, wollerig, grof, skurf, vol riffels? 

f) Gevoel van tekstielstof - Voel die tekstielstof hard of sag?. 

g) Temperatuur van tekstielstof - Voel die tekstielstof warm of koud? 



4.1.15 Tekstielstowwe 





lNylon 


2Poliester 


3Katoen 


4Sy 


5Wol 


a) Sterkte 












continued on next page 



90 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



a) 

Brandbest; 


indheid 










a) 

Waterdigtl 


eid 










a) Kleur 












a) 

Duursaaml 


leid 










a) 

Beskrywinj 


r 










a) Tekstuur 












a) Gevoel 












a) 

Temperatu 


ur 










a) 

Natuurlik 
(N) of 

Sinteties (S) 













Table 4.2 



[LU 1.3] 
Opdrag 6 B 

(a) Kan jy drie eienskappe van natuurlike tekstielstowwe uit bogenoemde aflei? 

(b) Kan jy drie eienskappe van sintetiese tekstielstowwe uit bogenoemde aflei? 

(c) Voltooi deur die korrekte antwoorde neer te skryf. 



91 

Tekstielstowwe van wol is warm en meer geskik vir die (winter /somer) , omdat dit hitte binne hou, terwyl 
tekstielstowwe van katoen en linne koel is en meer geskik is vir die (somer /winter). Wanneer hitte van 'n 
plek van hoe temperatuur vloei na 'n plek met 'n laer temperatuur in 'n vaste stof, word dit konduksie 
genoem. Wanneer ons materiaal gebruik wat 'n swak geleier van hitte is om die hitte binne of buite te 
hou, noem ons so 'n materiaal 'n isolator. Vesels soos wol, leer, pels en vere hou warm lug binne, dus is 
hulle goeie isolators. Natuurlike stowwe soos wol word dus verkieslik in die (somer /winter) gedra. Sintetiese 
stowwe laat water (maklik/moeilik) deur en hou hitte (binne /buite). 

[LU 1.3] 

Opdrag 6 C (vir verryking) 

Ontwerp 'n eksperiment om te bepaal hoe kreukeltraag/kleurvas/rekbaar verskillende tekstielstowwe is. 

• Skryf die doel neer. 

• Skryf die metode en benodigdhede neer. 

3 en 4. Kopieer die tabel en vul in. 







lNylon 


2Poliester 


3Katoen 


4Sy 


5Wol 


3 


Waarneming 












4 


Gevolgtrekking (S of N) 













Table 4.3 

[LU 1.3] 

Opdrag 7 

Probleem: Jy is 'n lid van 'n groep bergklimmers wat die hoogste berg in Afrika, Kilimandjaro, wil gaan 
uitklim. Vind eers uit watter klimaat jy kan verwag. Beplan dan jou uitrusting vir die ekspedisie. Teken 
met byskrifte om te verduidelik wat jy gaan aantrek en van watter stof elke kledingstuk gemaak gaan wees. 



4.1.16 [LU 1.2] 

Opdrag 8 

Hier is etikette wat agter in die krae van wit skoolhemde vasgestik is. Beantwoord die volgende vrae na 
aanleiding daarvan. 



92 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 




Figure 4.4 



(a) Is die hemp van 'n natuurlike of 'n sintetiese tekstielstof of 'n mengsel gemaak? 

Etiket A: 
Etiket B: 
Etiket C: 

(a) Watter persentasie van elke tekstielstof is gebruik? 

Etiket A: 
Etiket B: 
Etiket C: 

(a) Sien jy enige versorgingsimbole vir was, stryk en bleik vir die tekstielstof? Maak 'n kopie van die tabel 
en teken die simbole oor. 





Etiket A 


Etiket B 


Etiket C 


Was 








Stryk 








Bleik 









Table 4.4 



(a) Raadpleeg die tabel en verduidelik wat die versorgingsimbole beteken. Kopieer die tabel en vul dit in. 



93 





Etiket A 


Etiket B 


Etiket C 


Was 








Stryk 








Bleik 









Table 4.5 



VESEL 



KLEURVASTE 
KATOEN 



POLIeSTER 



AKRIEL 
BREISTOF 



EGTE WOL 



WAS 



BLEIK 



DROGING 



STRYK 



DROOG 
SKOON- 
MAAK 



warm 



koel W 



toelaatbaarA 
indien wit /Q\ 



op was- f. A 

goedlyn ] 1 



baie 
warm 



r*^\ 



nee 



drup- 
droog 



koel 



» 



^ 



koel 



nee 



gebrei- 
plat 



koel 





3 



hand was 

indien 

toelaatbaar 



nee 



gebrei- I — -I 




*3 



toelaatbaar 



toelaatbaar 



toelaatbaar 



@ 



m 



@ 



plat 
matig 



toelaatbaar 



<a 



Figure 4.5 



(a) Teken die wolmerk wat verskyn op die etikette van kledingstukke wat van 100% wol gemaak is. 
Br on: 
(a) Voltooi deur die korrekte antwoord neer te skryf. 

• Sintetiese stowwe moet meestal met 'n (lou, vuurwarm) yster gestryk word, want dit smelt maklik. 

• Sintetiese stowwe kreukel (maklik, moeilik) en moet dus nie in die tuimeldroer gedroog word nie. 

• Sintetiese stowwe moet verkieslik in (lou, baie warm) water gewas word. 



[LU 1.3] 



94 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4,1,17 Assessering 

LU 1 

TEGNOLOGIESE PROSESSE EN VAARDIGHEDE 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
gepaste inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
ondersoek: 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
ontwerp: 

• met bystand 'n kort en duidelike stelling (ontwerpopdrag) met betrekking tot 'n gegewe probleem, 
behoefte of geleentheid skryf of kommunikeer en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die 
oplossing toon; 

maak: 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 
evalueer: 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en beperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en stel verbeteringe en wysigings voor, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
kommunikeer: 

• tweedimensionele sketse met byskrifte maak en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak; 

LU 2 

Tegnologiese Kennis en Begrip 

Die leerder is in staat om relevante tegnologiese kennis te verstaan en dit eties en met verantwoordelikheid 
toe te pas. 

Dit is duidelik wanneer die leerder : 
stelsels en beheer 

• kennis en begrip toon van verskillende soorte strukture (bv. raam-, dop-, soliede strukture); en van die 
verband tussen die materiaal en die las wat 'n struktuur of produk kan ondersteun. 

LU3 

Tegnologie, Samelewing en Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van verwantskappe tussen wetenskap, tegnologie, die samelewing en die 
omgewing oor tyd heen te toon. 

Dit is duidelik wanneer die leerder : 



95 

impak van tegnologie 

3.1 herken hoe produkte en tegnologie uit ander tye en kulture aangepas is; 

3.2 die moontlike positiewe en negatiewe uitwerking van wetenskaplike ontwikkelings of tegnologiese 
produkte op mense se lewensgehalte en/of die omgewingsgesondheid identifiseer. 

4.1.18 Memorandum 

Opdrag 1 

Wapens: kort spiesassegaai en knopkierie 

Skilde van vel wat die kryger van kop tot tone beskerm het 

Klere: leersandale of kaalvoet 

'n leerkopband, leerarmbande en krale/vere om enkels en nek 

'n heupgordel gemaak van die sterte van wilde diere wat in 'n riem ingeryg is 

'n velonderbroek 

Bron:Siiaia, Jean Labuschagne (Japsnoettake: Daan Retief-UitgewersJ 

Die kryger moes baie beweeglik wees, dus kon hy nie swaar klere gedra het nie. Gebruik eie diskresie. 

Opdrag 2 

Nee, luiperds is bedreigde diere. / Ja, 'n ou baadjie. EIE DISKRESIE 

Opdrag 3 



Natuurlik 


M ensgemaak 


'n baadjie van pels 


'n plastieksak 


'n houtbak 


'n glasbottel 


'n houttafel 


'n polistireenhouer 



Table 4.6 

Opdrag 4 

Eie diskresie 

Opdrag 5 

Eie diskresie - kyk na verskeidenheid van voorbeelde en volledigheid van byskrifte. 

Opdrag 6A 





Nylon 


P oliester 


K atoen 


Sy 


Wol 


a 


maklik 


maklik 


moeilik 


moeilik 


moeilik 


b 


krimp weg 


harde kool 


brand vinnig 


ruik na hare 


ruik na 
hare/vere 




verhard 


smelt 


ruik na papier 


smelt 


bros as/sagte 
kool 


continued on next page 



96 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 





harde kool 




bros as/sagte 
kool 




brand stadig 




ruik skerp 


ruik skerp 


vlammetjie 




vlammetjie 


c 


lank 


lank 


kort 


kort 


baie kort 


d 


hang af van voorbeeld 


e 


minder duur- 
saam 


minder duur- 
saam 


duursaam 


duursaam 


duursaam 


f 


hang af van voorbeeld 


g 


hang af van voorbeeld, gewoonlik. . . 


syagtig 


veerkragtig 




glad 


rimpels 


skurf 


luukse gevoel 


wollerig 




glansend 




grof 


"geraas" 


lae statiese 
elektrisiteit 




staties 




wollerig 


drapeer 
pragtig 










min glans 












effe donsig 












lae statiese 
elektrisiteit 






h 


hard 


hard 


sag 


tussen-in 


sag 


i 


hou hitte binne 


hou hitte binne 


koel 


koel 


hou hitte binne 


J 


sinteties 


sinteties 


natuurlik 


natuurlik 


natuurlik 



Table 4.7 



Opdrag 6B 

(a) enige drie eienskappe 

(b) enige drie eienskappe 

(c) winter 
somer 
winter 
moeilik 
binne 
Opdrag 6C 





Nylon 


P oliester 


Katoen 


Sy 


Wol 


kreukel 


traag 


kreukel minder 


warm yster 


versigtig 


verkieslik 

droogskoon- 

maak 


continued on next page 



97 



kleurvas 


geen bleikmid- 
del 


meer kleurvas 


bleik deur son- 
lig 


sweet en 
bleikmiddels 
beskadig dit 


goed 


rekbaar 


min 


min 


effe rekbaar 


min 


veerkragtig 




sinteties 


sinteties 


natuurlik 


natuurlik 


natuurlik 



Table 4.8 

Opdrag 7 

Eie diskresie 

Koue klimaat - kledingstowwe wat liggaamshitte binne hou. 

Opdrag 8 

(a) Etiket A: natuurlik 
Etiket B: mengsel 
Etiket C: sinteties 

(b) Etiket A: 100% katoen 

Etiket B: 50% Poliester 50% Katoen 

Etiket C: 100% Poliester 

(d) 



Etiket A 


Etiket B 


Etiket C 


baie warm was 


warm was 


warm was 


baie warm strykyster 


warm strykyster 


warm strykyster 


toelaatbaar indien wit 


geen bleikmiddel 


geen bleikmiddel 



Table 4.9 



(e) 

(f) lou 
maklik 
lou 

4.2 Om tekstielstof te kleur 2 

TEGNOLOGIE 



4.2.1 Graad 5 

4.2.2 TEKSTIELE VAN TOEKA TOT NOU 

4.2.3 Module 13 

OM TEKSTIELSTOF TE KLEUR 

2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26142/l.l/>. 



98 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.2.4 Agtergrond 

4.2.5 Kleur maak die klere wat jy dra baie meer interessant. Van watter kleur 
klere hou jy die meeste om te dra? Hoekom? 

Regoor die wereld speel die kleur van klere by sekere geleenthede 'n baie belangrike rol. Watter kleur speel 
'n belangrike rol by Europese begrafnisse? 

Hoekom? 

Watter kleur rok dra 'n tradisionele Europese bruid? 

Dit is interessant om te weet dat begrafnisgangers in China wit klere dra en dat die gaste by 'n troue in 
Lapland rooi klere dra. 

Opdrag 1 

Navorsing 

Is daar spesifieke kleure wat binne jou kultuurgroep 'n rol speel? Vertel meer daarvan in ongeveer drie 
sinne. 

[LU 3.1] 

Tekstielstowwe word met kleurstof gekleur. In die verlede is tekstielstof gekleur met natuurlike 
kleurstowwe wat verkry is van plante en diere. So is purper ('n pers) van 'n sekere seeskulpdiertjie verkry. 
Natuurlike kleurstowwe gee sagte kleure, maar dis nie so maklik om elke keer dieselfde skakering te kry 
nie. Deesdae word kleurstof van chemikaliee gemaak wat helder, betroubare kleure verskaf en wat ook meer 
kleur vas is. 

Opdrag 2 

Ontwerp en Vervaardiging 

Trek 'n voorskoot en handskoene aan om jou klere te beskerm. Maak 'n natuurlike kleurstof deur borrie, 
spinasie, rooibostee, beet of enige ander eetbare plantmateriaal wat geredelik in jou omgewing verkrygbaar 
is vir sowat 10 minute in water te kook.* Laat dit afkoel, verwyder die plantdele en gooi die res deur 'n sif. 
Nou het jy 'n natuurlike kleurstof opgelos in water. 

[LU 1.3] 

ONTHOU : 

*Warm water kan jou brand. Hou 'n noodhulptassie byderhand en doen dit onder volwasse toesig. 

Opdrag 3 

Benodigdhede : Kleurstof, katoenstof, rubberhandskoene, 'n voorskoot, twee waskomme/'n groot kastrol 
en 'n plastiekskottel, 'n houtlepel/lang stok, 'n hittebron (stoof of gasstoof). 

supervision. 






Figure 4.6 



Kleur 'n omgesoomde 50cm by 50cm vierkant van wit katoenstof of 'n wit T-hemp in die kleurstof deur 
eers die materiaal te vou en te knoop soos jy verkies. Eksperimenteer met patrone of raadpleeg 'n knoop- 
en-doop-boek vir idees. Dele wat nie moet verkleur nie, word styf toegebind met tou, ens. 



99 




Figure 4.7 



Trek dan 'n voorskoot en plastiekhandskoene aan om jou klere te beskerm. 




Figure 4.8 



Maak die kledingstof nat in 'n bak met skoon water en wring die water uit. 



100 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 




Figure 4.9 



Plaas die kledingstof nou in die kastrol met die natuurlike kleurstof en roer dit met 'n stok/lepel totdat 
die water kook. 




Figure 4.10 



Verwyder die kastrol van die vlam. 



101 




Figure 4.11 



Laat die kledingstof in die kleurstof le totdat dit heeltemal afgekoel het. 




Figure 4.12 



Spoel die katoenstof uit in warm water waarin 'n bietjie opwasmiddel is. 



102 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 




Figure 4.13 



Spoel dit nou deeglik in 'n bak met koue water uit. 




Figure 4.14 



Verwyder die knope en voue. 



103 




Figure 4.15 



Stryk dit terwyl dit nog klam is. 

Nou het jy 'n modieuse kopdoekie of T-hemp. 

ONTHOU ! 'n Warm yster en 'n stoofplaat kan jou brand. Doen alles onder volwasse toesig. [LU 1.8] 




Figure 4.16 



Opdrag 4 
Evaluering 

Opdrag aan opvoeder 

Gebruik die vraelys van Leereenheid 4 en vervang die woordjie "mat", met kopdoekie, T-hemp of produk. 
Opdrag aan leerder 

Voltooi die vraelys oor jou produk so eerlik moontlik. 
[LU 1.10; 1.11] 
Assessering 
LU 1 

TEGNOLOGIESE PROSESSE EN VAARDIGHEDE 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
gepaste inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
ondersoek: 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:!. 3.1 beplan die ondersoek; 



104 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
ontwerp: 

• met bystand 'n kort en duidelike stelling (ontwerpopdrag) met betrekking tot 'n gegewe probleem, 
behoefte of geleentheid skryf of kommunikeer en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die 
oplossing toon; 

maak: 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 
evalueer: 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en beperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en stel verbeteringe en wysigings voor, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
kommunikeer: 

• tweedimensionele sketse met byskrifte maak en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak; 



4.2.6 Memorandum 

Agtergrond 

(a) eie diskresie 

(b) swart 

(c) wit 
Opdrag 1 
Eie diskresie 
Opdrag 2 
Eie diskresie 
Opdrag 3 

Gee 'n indrukspunt vir arbeid/produk 
Opdrag 4 
Eie diskresie 

4.3 Om drukwerk op materiaal aan te bring 3 

4.3.1 TEGNOLOGIE 

4.3.2 Graad 5 

4.3.3 TEKSTIELE VAN TOEKA TOT NOU 

4.3.4 Module 14 

OM DRUKWERK OP MATERIAAL AAN TE BRING 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26149/l.l/>. 



105 

Agtergrond 

Nog 'n manier om tekstielstof te kleur is om die gare te kleur waarvan die tekstielstof geweef gaan word. 
Patrone wat verkry moet word, word dan in die materiaal ingeweef. 'n Patroon kan ook op die tekstielstof 
gedruk word nadat dit geweef is. 

In Indie word ontwerpe met blokstempels op tekstielstof aangebring. Ontwerpe word uit 'n houtblok 
gekerf. Verf word dan oor die stempel gesmeer en dan word die stempel oor en oor op die tekstielstof gedruk. 

Deesdae word masjiene ingespan om patrone op tekstielstof aan te bring. Dit word skermdruk genoem. 





Figure 4.18 



Opdrag 1 

Jy kan nou jou eie ontwerp met drukwerk op kledingstof aanbring. Jy benodig die volgende : 

'n vierkant van 20 cm by 20 cm wit katoenstof, materiaalverf, verfkwasse, 'n beker met water, papier en 
'n potlood en 'n dun kompakte spons (by die skoonmaakafdeling van supermarkte verkrygbaar) , 'n stukkie 
plat hout van 8 cm by 8 cm, patroondeurslagpapier, houtlym, 'n sker, rubberhandskoene en 'n voorskoot om 
jou klere te beskerm, velle koerantpapier en maskeerband 

of 

'n vierkant van 20cm by 20cm wit katoenstof, materiaalverf, verfkwaste, 'n beker met water, papier en 
'n potlood, 'n aartappel, 'n skerp mes, 'n houtplank, koki-penne, rubberhandskoene en 'n voorskoot om jou 
klere te beskerm, velle koerantpapier en maskeerband. 



(a) Navorsing 
Opdrag 2 



106 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

Versamel voorbeelde van eenvoudige ontwerpe wat jy met stempels op materiaal sal kan aanbring en 
teken ten minste drie voorbeelde. 




Figure 4.19 



Bron(ne): 
[LU 1.2] 

• Ontwerp 

Ontwerp nou eenvoudige stempels wat jy moontlik op die materiaal kan druk op 'n skoon vel papier of in 
jou werkboek. 

Opdrag 3 

[LU 1.5] 

Opdrag 4 

Omkring jou beste idee en ontwikkel dit tot die werklike grootte (5 cm by 5 cm) en teken dit noukeurig 
in 'n vierkant. Skryf ook by ten minste drie van jou oorspronklike ontwerpe dit wat goed is en dit wat swak 
is omtrent elkeen van die ontwerpe. Gebruik kleur en voorsien ook die nodige byskrifte by jou keuse. 

(Motiveer waarom dit jou finale keuse is). 

[LU 1.6] 

(a) Vervaardiging 

Opdrag 5 

Jy gaan nou die stempel maak. Trek die patroon met 'n potlood en patroondeurslagpapier op die spons 
en knip dit uit met 'n sker. Plak dit dan op die blokkie hout met houtlym en laat dit droog word. 

Of 

Sny die groot aartappel in die lengte deur met die mes op 'n houtplank. ONTHOU om die mes reg vas 
te hou en weg van jou lyf af te sny met die lem na onder. Werk onder volwasse toesig. Teken jou ontwerp 
noukeurig met 'n koki-pen op die aartappel. Sny nou om die ontwerp uit, sowat 1 cm diep na die buitekant. 
Hoe meer aartappel jy kan wegsny, hoe beter sal die ontwerp uitstaan. 

Begin nou met jou stempelwerk deur die katoenstof klam te maak en dan op koerantpapier vas te plak 
met maskeerband. Verf nou die materiaalverf op die deel/dele van die stempel wat uitstaan en druk dit gelyk 
op die katoenstof. Oefen eers op 'n vel papier. Lig dit versigtig op en herhaal soos verlang. 

Maak Hewers twee stempels as jy meer as een kleur van dieselfde ontwerp wil he, want dis soms moeilik 
om die stempel heeltemal skoon te was. Indien jy nie soveel moeite wil doen nie, kan jy eerste die ligter 
kleur druk en daarna die donkerder kleur. Jy kan ook met verskillende kleure eksperimenteer deur eers in 
een kleur te druk, dan te wag dat die ontwerpe droog word en dan met 'n ander kleur en ontwerp oor die 
eerste te druk. 



107 




Figure 4.20 



Laat die lappie deeglik droog word en stryk die lappie met 'n strykyster aan die verkeerde kant. Gebruik 
'n uittandsker om die rafelrande netjies te knip, of rafel die rand it. Gebruik die lappie as 'n doilie om die 
deksel van 'n ties met ingemaakte vrugte of groente te versier. Knoop dit vas om die deksel met 'n bypassende 
lint of skuinsband. 



4.3.5 




Figure 4.21 



[LU 1.8] 



4.3.6 Assessering 



LU 1 

TEGNOLOGIESE PROSESSE EN VAARDIGHEDE 



108 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
gepaste inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 
ondersoek: 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

• voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
ontwerp: 

• met bystand 'n kort en duidelike stelling (ontwerpopdrag) met betrekking tot 'n gegewe probleem, 
behoefte of geleentheid skryf of kommunikeer en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die 
oplossing toon; 

maak: 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 
evalueer: 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en beperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en stel verbeteringe en wysigings voor, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
kommunikeer: 

• tweedimensionele sketse met byskrifte maak en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te 
maak; 



4.4 Om materiaal te weef 

TEGNOLOGIE 

Graad 5 

TEKSTIELE VAN TOEKA TOT NOU 
Module 15 

OM MATERIAAL TE WEEF 
HOE WORD MATERIAAL GEWEEF? 

Dit word met 'n weefraam gedoen. Drade word styf in die lengte gespan (die skering) en hulle beweeg 
afwisselend op en af terwyl dwarsdrade (die inslag) met 'n spoel tussen elke beweging deurgevleg word. 



4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26144/l.l/>. 



109 




Figure 4.22 



Die vroee bewoners van ons land het hul eie matte van riet gevleg waarop hulle geslaap het of wat hulle 
self gebruik het om matjieshuise van te bou. Mandjies kan ook van riet gevleg word. 

Opdrag 1 

Navorsing 

Aan die Opvoeder: 

Kry 'n bekwame persoon wat ook hierdie matte of mandjies kan vleg en laat hy/sy dit vir die leerders 
demonstreer. Vra vir elke leerder 'n donasie om die persoon vir sy moeite te vergoed. 

[LU 3.1] 

Opdrag 2 

Konteks 

Jy is 'n lid van 'n behoeftige gesin en aangesien beide jou ouers hard werk om jou op skool te hou, wil jy 
hulle graag help deur vir hulle iets te maak. 

Probleem 

Jou ma kla gereeld dat jou pa en die kinders modder in die huis intrap en omdat julle nie 'n voordeurmat 
het nie, het jy besluit om vir jou ma een te weef. 

Beperkings 

Jy het slegs 'n sekere lengte tou om die skering (lengtedrade) te span en 'n druiwedoos se deksel wat 
jy as weefraam gaan gebruik, maar jy het nie wol om vir die inslag (dwarsdrade) te gebruik nie. Jy moet 
besluit watter materiaal vir die drade gebruik kan word. Jou eerste keuse, nl. plastieksakke, is nie meer 
gratis beskikbaar nie. 

[LU 1.4] 

Opdrag 3 

Ontwerp 




Figure 4.23 



110 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 




Figure 4.24 



Indien jy plastieksakke tot jou beskikking het, kan jy dit gebruik. Indien nie, kan jy enige sintetiese of 
natuurlike materiaal gebruik as inslag. 

Plastieksakke as opsie 

Versamel soveel plastiek inkopiesakke as moontlik en sorteer hulle volgens soorte. Berei jou weefdrade 
voor deur die plastieksakke se handvatsels af te knip en al in die rondte 'n lang strook van 3 cm breed te 
knip. Rol die stroke saam op in die vorm van 'n sokkerbal. 

Watter ander materiaal kan jy ook as inslag gebruik? Maak 'n lys van al die moontlikhede. (Onthou dat 
jy nie geld het om duur materiaal te koop nie.) 

[LU 1.5] 

Kies een van die moontlikhede en motiveer waarom jy die keuse gemaak het. 

[LU 1.6] 

Vervaardiging 




Figure 4.25 



Ill 




Figure 4.26 



Berei die druiwedeksel voor deur kepe van 1 cm diep en 1 cm uit mekaar langs beide breedtes van die 
deksel te knip. Span die skering om die doos en heg die begin en einde stewig. 

Plastieksakke as opsie 

Maak vir jou 'n spoel van dik karton en draai een plastieksak se strook daarom vas. Begin weef deur 
die punt van die plastiekstrook aan die hoek vas te bind en in te weef. Weef die strook afwisselend in die 
breedte oor en onder elke lengtedraad (skering) om die eerste ry te vorm. Weef nou afwisselend onder en oor 
die skering om die tweede ry te vorm. Moenie die strook te styf trek nie, want dit breek maklik. Herhaal die 
rye totdat die plastiekstrook opgebruik is. Skuif die inslag na elke ry met 'n kam dig teen mekaar. Begin 
dan weer met 'n volgende strook. Herhaal totdat die hele breedte toegeweef is. As jy baie van een soort 
plastieksak het, kan jy slegs een soort gebruik. Andersins kan jy jou eie mat ontwerp deur verskillende kleure 
sakke in 'n sekere patroon wat herhaal word te gebruik. 




Figure 4.27 



112 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 




Figure 4.28 



Nie-buigbare materiale as opsie 

As jy bv. riete of stroke rubber as inslag wil gebruik, moet jy dit net die verlangde breedte knip en 
een-een afwisselend deurryg. Herhaal totdat die hele breedte toegeweef is. 

Vir interessantheid 

Raadpleeg bronne oor weefmetodes en probeer patrone in jou voordeurmatjie inweef. 

Knip nou die inslagdrade in die middel aan die onderkant deur en knoop hulle twee-twee aanmekaar 
om fraiings aan beide kante te vorm. Knip die fraiings korter en gelyk of soos verlang nadat almal stewig 
geknoop is. Haal die mat uit die druiwedeksel. 

[LU 1.8] 

Opdrag 4 

Teken jou voltooide voordeurmat volledig in 3D met byskrifte en in kleur. Dui ook die werklike grootte 
(lengte en breedte) aan. 

[LU 1.12] 

Agtergrond 

Dit is baie moeilik om van plastiek in die natuur ontslae te raak, aangesien dit nie natuurlik opbreek en in 
die grond geabsorbeer kan word nie en omdat dit 'n mensgemaakte stof is. Dit vorm dus nie-bio-afbreekbare 
afval. Metaal en glas vergaan ook baie moeilik vanself in die natuur. As jy dus plastiek kan herwin, dit wil 
se, deur ou produkte te gebruik om nuwe produkte van te maak, verminder jy die afvalstowwe op aarde en 
doen jy iets positiefs om die aarde se voortbestaan te verseker. 




Figure 4.29 



Opdrag 5 

Skryf vyf voorbeelde neer waar ou plastiek-, metaal- en glasprodukte gebruik is om nuwe produkte te 
maak. 

[LU 3.2] 
Opdrag 6 



113 

Evaluering 

Voldoen jou voordeurmat aan jou verwagting? Motiveer met redes. 
Skryf twee dinge neer wat moeilik was om te doen. 
Skryf twee dinge neer wat maklik was om te doen. 
Watter probleme het opgeduik en hoe het jy dit opgelos? 
[LU 1.11] 

Vra ten minste drie volwassenes se eerlike opinie oor jou mat en hoeveel hulle vir so 'n mat sou betaal. 
Stel 'n tabel soos die volgende op: 



WIE 


OPINIE 


PRYS 



























Table 4.10 



Skryf ten minste drie aanbevelings neer hoe jy jou ontwerp en produk kan verbeter as jy dit weer moes 
doen. 

Bereken by benadering hoeveel dit jou gekos het om die matjie te maak. 

Hoeveel tyd het jy spandeer om die mat te weef? 

[LU 1.10] 

UITDAGING: Wil jy nie in jou vrye tyd matte weef en probeer verkoop nie? 

Assessering 

LU 1 

TEGNOLOGIESE PROSESSE EN VAARDIGHEDE 

Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur 
gepaste inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

ondersoek: 

1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige 
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer; 

1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte 
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek; 

voer die ondersoek uit; 

1.3.3 verwerk en interpreteer data; 

1.3.4 evalueer en kommunikeer bevindinge; 
ontwerp: 

met bystand 'n kort en duidelike stelling (ontwerpopdrag) met betrekking tot 'n gegewe probleem, be- 
hoefte of geleentheid skryf of kommunikeer en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing 
toon; 

maak: 

1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met 
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit 
aanteken; 

1.6 een van hierdie oplossings kies, redes gee vir die keuse en die idee verder ontwikkel; 

1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet, 
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond; 
evalueer: 



114 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en beperkings 
(bv. mense, doel, omgewing), en stel verbeteringe en wysigings voor, indien nodig; 

1.11 die aksieplan wat gevolg is, evalueer en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig; 
kommunikeer: 

tweedimensionele sketse met byskrifte maak en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te maak; 
LU3 

Tegnologie, Samelewing en Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van verwantskappe tussen wetenskap, tegnologie, die samelewing en die 
omgewing oor tyd heen te toon. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 
impak van tegnologie 

3.1 herken hoe produkte en tegnologie uit ander tye en kulture aangepas is; 

3.2 die moontlike positiewe en negatiewe uitwerking van wetenskaplike ontwikkelings of tegnologiese 
produkte op mense se lewensgehalte en/of die omgewingsgesondheid identifiseer. 

Memorandum 

Opdrag 3 

(a) oorspronklikheid eie diskresie 

oorspronklikheid/kreatiwiteit, eie diskresie 

Opdrag 4 

Volledigheid, gebruik van kleur, verhouding, byskrifte, eie diskresie 

Opdrag 5 

Waarnemingsvermoe, oorspronklikheid, kreatiwiteit, eie diskresie 

Opdrag 6 

Noukeurige waarneming, eerlikheid, deeglikheid, eie diskresie 



ATTRIBUTIONS 115 

Attributions 

Collection: Tegnologie Graad 5 

Edited by: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/coll0978/l-2/ 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Stelsels" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26110/l-l/ 

Pages: 1-5 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Hefbome" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26114/l-l/ 

Pages: 5-9 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Maak 'n marionet" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26113/l-l/ 

Pages: 10-16 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Meetstelsels" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26115/l-l/ 

Pages: 17-20 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Moderne meetinstrumente" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26119/l-l/ 

Pages: 21-33 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Vryhandteken" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26138/l-l/ 

Pages: 33-41 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



116 ATTRIBUTIONS 

Module: "Toepassing van kermis en vaardighede" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26139/l-l/ 

Pages: 41-43 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Ontwerp" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26130/l-l/ 

Pages: 43-47 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Vervaardiging" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26131/l-l/ 

Pages: 47-51 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Inleiding tot strukture" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26133/l-l/ 

Pages: 53-73 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Ontwerp rn maak 'n houer" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26134/l-l/ 

Pages: 73-83 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Ontdek tekstielstof" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26141/l-l/ 

Pages: 85-97 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Om tekstielstof te kleur" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26142/l-l/ 

Pages: 97-104 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Om drukwerk op materiaal aan te bring" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26149/l-l/ 

Pages: 104-108 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 117 

Module: "Om materiaal te weef" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26144/l-l/ 

Pages: 108-114 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 



About Connexions 

Since 1999, Connexions has been pioneering a global system where anyone can create course materials and 
make them fully accessible and easily reusable free of charge. We are a Web-based authoring, teaching and 
learning environment open to anyone interested in education, including students, teachers, professors and 
lifelong learners. We connect ideas and facilitate educational communities. 

Connexions's modular, interactive courses are in use worldwide by universities, community colleges, K-12 
schools, distance learners, and lifelong learners. Connexions materials are in many languages, including 
English, Spanish, Chinese, Japanese, Italian, Vietnamese, French, Portuguese, and Thai. Connexions is part 
of an exciting new information distribution system that allows for Print on Demand Books. Connexions 
has partnered with innovative on-demand publisher QOOP to accelerate the delivery of printed course 
materials and textbooks into classrooms worldwide at lower prices than traditional academic publishers.